Zara Salih
Bêguman, dema ku em behsa tovê bîroka hişiyariya neteweyî kurdî bikin, wê pêşî navê helbestvan û feylesûfê mezin Ehmedê Xanî (1650-1707),were ser ziman. Xanî tê naskirin mîna bavê hişiyariya neteweyî ya hemû Kurdan, ku eger em vê bîroka giring di çarçeweya dîrokî de binirxînin, wê Ehmedê Xanî bi sedê salan ne tenê li pêşiya netewên herêmê be ( mîna Tirk, Ereb û Farisan), lê wî beriya Ewrupiyan jî doza dewleta netewî kir. Em karin bêjin ku Xanî bi hişmendî û hişiyariya neteweyî, bi sedê salan, li pêşiya serdema xwe bû.
Herûher, wî serkeftina miletê kurd bi hebûna dewleta netewî ya Kurdî ya serbixwe û zimanê Kurdî ve girêdabû. Nivîsandina wêjeyê û afrandina wê, Xanî bi şêweyeke rexneyî dida zanîn, ku di bingeha xwe de, dozeke hişiyariya siyasî-civakî bû. Weke nimûne, di destana işqê “Mem û Zîn” de, Xanî ne tenê hişiyariya neteweyî daye zanîn, lê dîroka jiyan û civaka kurdî tev de, bi şêweyeke rexneyî nivîsandiye û hişkere sedema parçebûna miletê Kurd diyar dike û çareseriyê di dewleta serbixwe de dibîne ku heta vê serdemê jî ew e. Ev parçek ji helbesta Xanî ye ku hemû bîrok û têgehiştina diyar dike:
Ger dê hebûya me ittifaqek
Vêk re bikira me inqiyadek
Rûm û Ereb û Ecem temamî
Hemiyan ji me re dikir xulamî
Tekmîl dikir me dîn û dewlet
Tehsîl dikir me ilm û hikmet
Lê di heman çarçeweyê de, ji beriya dora sed salî ve ji dema Ehmedê Xanî ve, mîrê Kurd “Şeref xanê Bedlîsî(1543-1603)”, ku tê nasîn mîna dîroknivîsê pêşî ji dîroka Kurdan ve, û wilo jî helbestvan û dîroknas bû, jibilî ku ew siyasî û mîr bû jî di mîrnişîniya Bedlîsê de. Cara yekem bû wî dîroka memleket û mîrnişîniyên Kurdan nivîsand. Li vir, em karin bêjin ku wî, ne mîna Ehmedê Xanî, doza hişiyariya nteweyî yekser diyar dikir, lê hemû nivîsandina wî li ser Kurdan û mîrên wan bû, tevlû ku bi zimanê Farisî bû, dendikên tovê neteweyî bûn. Weke nimûne, Şeref xanê Bedlîsî gelek caran gotina( qewmê Kurd, Ekrad, Kurdistan, mîrekên Kurd, Mîrnişînî), bikartanî di pirtûka wî ya giring ( Şerefname). Ango, dîroka cografiya Kurdistanê hemû nivîsandibû ku ew mîrnişînî parçebûyî bûn dinavbera Osmaî-Sefewiyan de bû. Wî bingeha tovê nasname netewa Kurd da nasîn bi nivîsandina Şerefname, û peyva “millet” bikartanî, ango Kurd li hemû parçan yek miletin. Jibilî wê û ya herî giring, wî têrma “ Kurdistan” anî ziman di pirtûka xwe de û behsa hemû mîrek û mîrnişîn û cografiya-siyasî ya welatê Kurdan kiribû, û ev bixwe ji beriya dora 400 salî ve bû ku em karin bêjin hişiyariyeke netewî bû li gor wê serdemê. Û giringiya ( Şerefname), tê wateya ku jêdereke sereke ye ji bo dîroka Kurdan ji wê dema dûr ve ku hemû lêkolîner, yên kurd û biyanî ji xwe re dikin jêdereke bingehîn û sereke da ku dîroka Kurdan nasbikin û şirove jî bikin di warê akademî de. Gelekî giring e ku di çarçeweya wê demê de, Şeref Xanê Bedlîsî bîrbiribû ku dîroka Kurdan binivîse, hemû jiyan û tiştên ku qewimîbûn li serê wan tomar bike. Ango, tê wateya nivîsandin û erşîvkirina dîroka Kurdî û parastina wê, ev bi xwe hişiyariyeke netewî ye û cihê şanaziyê ye ji bo gelê Kurd û dibe karekî gelekî pîroz ya mîrê Kurd Şeref Xanê Bedlîsî ve, ku di pey wî re dora sed salî, Ehmedê Xanî bi şêweyeke zelal û hişkere hişiyariya neteweyî ya Kurdan diyar kir û da nasîn. Lê pirsa herî giring ew e, gelo çima ji beriya dora 400 salî ve hişiyariya netewî ya Kurdan hebû lê nikarîbûn dewleta xwe ya netewî serbixwe avabinin? Ev jî mijareke din e ku pêwîste lêkolîn li ser werin kirin bi şêweyeke akademî ji aliyê zanistên Kurd ve.
