Tengezar Marînî
Retorîk hunera axaftin û derbirîna danebehewrkirinê ye, pêkhateyeke navendî ya lêkolînên ragihandinê û perwerdehiya siyasî ye. Di dîrokê de, retorîk li Yewnana kevn, bi bîrdozvanên giring ên wekî Arîstoteles, Platon û Sokrates derketiye holê, û di serdema Romayê de, ji hêla Cicero û Quintilian ve bêtir pêş ketiye. Di cîhana nûjen de, retorîk di siyaset, reklam, yasa û ragihandina rojane de, girîng dimîne.
- Bingehên Hunera Axaftinê
Ev huner li ser pênc qonaxên bingehîn hatiye avakirin:
Inventio (Dahênan): Pêvajoya çêkirina hizr û ramanan, ku tê de axaftevan/Axêver arguman, belge û pêbawerên xwe dide kom dike, da ku texmîna xwe piştrast bike. Ev di heman demê de lêkolîna rastiyên têkildar û têgihîştina temaşevanan jî vedihewîne.
Dispositio (Rêxistin): avakirina axaftinê. Ev dabeşkirina nav pêşgotin, laşê sereke (Metin) û encamnameyê, û her weha rêzkirina nêrînên pêbawer bi şêweyekî logîk, mentiqî (mînak, bi kronolojîk, li gorî giringiyê) vedihewîne.
Elocutio (derbirîn): Ev qonax bi derbirîna şêwazane/durv ya axaftinê re mijûl dibe. Li vir, axêver amûrên şêwazane yên guncaw, durvên axaftinê û şêweyên retorîkî (mînak, metafor, alîterasyon(سجع) hildibijêre, da ku peyama xwe bi awayekî zindî û bîrhatinane bi temtêl bike.
Memoria (bîranîn): Di retorîkê de şiyana jiberkirina axaftinê an jî baş pêşkêşkirina wê girîng e, da ku bi bawerî û bawerbar xuya bike.
Actio (radestkirin): Pêşkêşkirina fîzîkî ya axaftinê, ku tê de ragihandina nedevkî wekî jest, îmai û nîşanên rû û kontrola dengî heye. Pêşkêşkirinek serketî dikare bandora axaftinê xurt bike.
- Amûrên hunera axaftinê
Amûrên retorîkî teknîk in ku axêver dikare bikar bîne, da ku bandora axaftina xwe zêde bike:
Anaphora: Dubarekirina peyvan an komên peyvan di destpêka bendên an hevokan de, ji bo tekezkirinê.
Paralelîzm: Heman avahiya hevokê di hevokên li pey hev de, rîtm û bîranînê pêş dixe.
Hîperbol: Zêdekirin ji bo tekezkirina xalekê, vejandina hestan.
Antîtez: Li hevberdana dijberan ji bo afirandina berevajî û zêdekirina baldariyê.
Pirsên retorîkî: Pirsên ku ne li benda bersivekê ne, lê ramanê pêxweş diki.
- Stratejiyên razîkirinê
Retorîk her wiha stratejiyên razîkirinê yên cûrbecûr bikar tîne, bi giranî ravekirinên Arîstoteles ên li ser sinc û rewişt, dilşewatî û metîqs dihesibîne:
Etîk: Bawerî û Desthilata axaftvan. Axaftvanek razîker wekî jêhatî û pêbawer tê dîtin.
Daxwaziya bi dilşewatî: Bangewaziya hestyarî ji bo temaşevanan. Bi rêya çîrokan, analojiyan/ wekhevkeran, an nûnertiya dramatîk, hest têne şiyarkirin, ku bandorkirina axaftinên bi belge zêde dike.
Logos/Metîq: pêdanebawerkirina bi mantiqî. Bikaranîna sedem û belgeyên zelal, têgihîştî û bi bandor ji bo razîkirina bi awayekî cihgirtî a temaşevanan giring e.
- Qadên Bikaranîna Retorîkê
Hunerê axaftinê di gelek çarçoveyan de tê bikaranîn:
Siyaset: Siyasetmedar retorîkê bikar tînin, da ku dengdêran razî bikin, ramanan ava bikin û gotûbêjên civakî birêve bibin.
Karsazî: Di pêşkêşkirin, danûstandinan, an stratejiyên kirrûbirrê de, ragihandina razîker ji bo serkeftina karsaziyê giring e.
Qanûn/Yasa û maf: Parêzer divê jêhatîyên retorîkî fêr bibin, da ku argumanan li dadgehê pêşkêş bikin û bandorê li biryarê bikin.
Perwerde: Mamoste retorîkê bikar tînin, da ku waneyan balkêş bikin û bala xwendekaran bikişînin bi xwe ve
Li dawiyê,
hunerê axaftinê, an retorîk, qadeke balkêş e, ku aliyên zimannasî û psîkolojîk ên ragihandinê bi hev re tîne. Ew ne tenê zanîna teknîkî ya amûr û avahiyên retorîkî, lê di heman demê de bal bi ber xwe ve kişandin û şiyana ewê bi temaşevanan re jî pêdivî ye. Bi serweriya retorîkê, mirov dikarin raman û baweriyên xwe bi bandortir vebêjin û têkiliyên kûrtir bi yên din re ava bikin.
