Tengezar Marînî
Derûnnasiya zimên dikare bi gelek awayan were ravekirin û lêkolînkirin, ji ber ku ew qadeke berfireh û navdîsîplînî ye. Li vir çend rêbaz hene da ku bi awayekî zelal aliyên herî girîng û têgehên psîkolojistîk pêşkêş bikin:
- Navdîsîplînî/ Interdisziplinarity
Psîkolinguîstîk gelek zanistên zimannasî himbêz dike:
Zimannasî: hîm û pergalên zimên (fonetîk, rêziman, semantîk) şirove dike.
Psîkolojî/Derûnnasî: Li ser pêvajoyên mêjî yên wekî bîrûbal û fêrbûnê lêgerînê dike.
Zanistên hizirmendî: Bi karanîna teknîkên wênekirinê, bingeha neutral a pêvajoya zimên di mêjî de vedikole.
- Bîrdoziyê teorîk
Di nav psîkolojiyolojiyê de gelek şêwazên teorîk ên cihêreng hene:
Rêbazên nativîst“ Xwejixwe“ (wek mînak Rêzimana Gerdûnî ya Chomsky) destnîşan dike ku mirov xwedî şiyanek zikmakî ye ku ziman diafirîne.
Rêbazên Rewiş rola jîngeh û fêrbûnê di fêrbûna zimên de tekez dikin.
Rêbazên zanînî li pêvajoyên derûnî yên ku di dema fêrbûna zimên û pêvajoya zimên de çêdibin dinêrin û mîna van lêkolîn dikin: B. bandora bîra xebatê.
- Rêbazên lêkolînê
Psîkolojnasî lêkolînên bi zimanê zikmakî bi kar tîne:
Rêbazên ceribandinê: Pîvanên dema bertekiyê, şopandina çavan, lêkolînên amadekirinê, û aravekirinên dubarebûna peyvên berniyas ji amûrên hevpar in, ji bo lêkolîna pêvajoya zimên.
Lêkolînên neuropsîkolojîk: Nexweşiyên zimanî yên wekî tevliheviyê li axaftinên nexweşan ji bo ji encamdanên li dor erkên xalên taybet di mejî de.
Ravekirinên komek ji heyberan korpusê: Ravekirina berhevokên mezin ên nivîsan ji bo lêkolîna karanîna zimên û perawêzên di daneyên zimanê rastîn de.
- Têgehên sereke
Hin têgehên bingehîn di pderûnnasiyê de hene, ew jî ev in:
Wergirtin û fêrbûna Zimên: Pêvajoya ku zarok pê ziman fêr dibin, çi ji hêla wergirtina zimanê destpêkê be û çi jî yê duyem be.
Pêvajoya ferhengî: Çawaniya imbarkirina peyvan û vegerandin û wergirtina wan û serederiya digel wan di mejî de.
Rêzimanevanî û zimannasî: Rêzik û avahîyên ku diyar dikin, ka peyv çawa têne tevîhevkirin da ku hevok ava bibin.
Pêvajoya Semantîk Wateyî. دلالي: Çawaniya avakirina wateyan û rola kontekst(Vegotin) û nermiya wê= pragmatîkê.
- Çarçoveyên sepandinê û cihbicihkirinê:
Encamên psîkolojistîk di warên cûrbecûr de têne bikar anîn:
Perwerde: Pêşxistina rêbazên hînkirinê ji bo pêşvebirina fêrbûna zimên, xwendin û nivîsandinê.
Tîmarî/Dermankirin: Dermankirina kêmasiyên axaftinê(bilêvkirinê) bi rêya terapiya axaftinê.
AI/Zîrekiya pîşesazî û pêvajoya axaftinê: Bikaranîn di avakirina hevokan de û naskirina axaftinê, fêrbûna mîkanîzmên pîşesazî/Elektronî, û pêşkeftina robotan de.
- Karîgera çand û civakê
Têkiliyê di navbera zimên û çandeyê de, hêmayekî giring e. Derûnnasiya zimanevanî li guherîna zimanan di kultûrên cuda de, dikole, kartêkirinê li wateyan, çêbûn û şêweyê çêbûna wan û ziman bi xwe dike.
Li dawiyê,
psîkolinguîstîk/Derûnnasiya zimanevanî qadeke lêkolînê ya, guhêrbar, aktîv û dînamîk e, ku dihêle em têkiliyên tevlihev ên di navbera zimên, têgihiştin, ferkên mêjî û çarçoveyên civakî de têbigehin. Bi berhevkirina teorî/bîrdozî, rêbaz û warên sepandinê/cihbichkirinê, ew beşdarî berfirehkirina zanîna me ya li ser zimanê mirovan û rola wî di raman û ragihandinê de dibe.
