Heyder Omerheyder52@hotmail.de
Beşê yekem
Dîroka kesayetî
Navê Feqî:
Pirên helbestvanên kilasîkên Kurd, bi navên şûnên jidayikbûnê, yan jî bi navên şûnên, ku piraniya jiyana xwe lê têper kirine, dihatin naskirin; wek nimûne, Mela yê Cirîrî bi navê Cizîra Botan hatiye naskirin, û tê gotin, ku Ehmedê Xanî bi navê gundê (Xanê), ku li herêma Hekarî li bakurê Kurdistanê dikeve, hatiya naskirin(1) .
Her weha Feqî yê Tîran jî ji vê xêzê derneketî, û gelek caran di helbestên xwe de xwe bi navê Muksê, ku li herêma Hekarî dikeve, dide naskirin, û di çarîneke Şêxê Senan de weha diçe, ku ew Muksî ye, bi agirê evînê disote, helbestan dibêje, da rewşa xwe, ji ber fîraqê û dûrbûnê bide xuyakirin(2) . Di cihekî din de xwe bi Feqî yê Tîran dide naskirin:
Ê bi kul û derdan ez im.
Mecrûhê ji qehran ez im.
Ê xurê şêran ez im.
Feqîhê Teyran ez im(3) .
Êger ev nîşanên jorîn, ku di helbestên wî de ne, cjhê lê jiyaye nîşan dikin jî, pirê caran em navê wî di helbestên wî de yan bi kurtahî, yan jî tewaw dibînin:
Şehîdê (Mîm û Hê) îsm e.
Ji işqê sotiye cisme.
Li cama mey bûwe qism e.
Şehîd bûm ez li diyayê(4) .
Her weha hin caran jî navê xwe yê pêşî di helbesên xwe diyar dike:
Bi ismê Mihemmed nav im.
Bilbil im di gulzaran(5) .
Yekemîn car navê wî (Mihemmed) li ba Elîksender Jaba; qunsulê Rûsan li Erzeromê di navbera salên (1855-1860) diyar bû; ewî qunsulî gelek helbestên kurdî , yên Feqî yê Tîran jî di nav de, dabûn ser hev. Bi baweriya min, her lêgervanên, ku di pey wî re hatine, û jiyana Feqî yê Tîran pelandine, wek Mihemmed Emîn Zekî, Ebdulreqîb Yûsif, Dr. Îzedîn Mistefa Resûl û Seîd Dêreşî û Pêzanê Alîxan, ku beşê yekem yê dîwana wî tûjandine, hem xwe bi ser boçûna E. Jaba de, ji ber ku ji bo vê mijarê yekemîn jêdera ev yeka nîşan kiriye, û hem jî bi ser vê malika jorîn ji dîwanê de, paldane, û navê (Mihemmed) ji bo Feqî yê Tîran çespandine(6) .
Mihemmed Emîn Zekî dibêje: „ Navê (M. H) ji xwe re wergortibû, û navê wî yê rasteqîn Mihemmed e“(7). Ebdulreqîb Yûsif dibêje: „Feqê Teyran, navê wî Mihemmed e, û di helbestên xwe de bi (M. H) tê naskirin“(8). Lê Dr. Îzedîn Mistefa Resûl weha diçe, ku (M. H)ê kurtahiya (Mihemmed Hekarî)ye(9). Her weha mela Ehmed Zivingî(10) û Sadiq Behadîn(11) çi tişt bi ser boçûnên derbas bûne de zêde nekirine.
Lê Dr. Bilec Şêrko, (rehme lê be Dr.Sureyya Bedirxan bi vî navî dihate naskirin) weha diçe, ku navê vî helbestvanê me Mehmûd e, ne Mihemmed e(12).Lêgervanê Kurd Aramê Çaçan, ku gelek helbestên helbestvanê me dane ser hev, û bi du berhevokan belav kirin, yek bi navê (Gulbuhar) sala (1957)ê, û ya din bi navê (Tenbûr) sala (1974)ê, boçûna wî jî wek ya Dr. Bilec Şêrko ye, ji ber ko navê Mehmûd pirê caran di helbestên her du berhevokên navborî de dubare dibe.
Seîd Dêrşî û Pêzanê Alîxan, ku beşê yekem, ê dîwana wî tûjandine, mavê (Mihemmed) dadigerînin, ji ber ku li gor boçîna wan hemî jêderên pê bawer navê Mihemmed diçespînin, û dîsan li gor boçûna wan, ewên ku Aramê Çaçan dane ser hev, mijara gumanê ne, û heye pirên wan helbestan ne yên Feqî bin, ji ber ku ji şêweyê wî dûr in(13).
Ev jêderên navborî du navan şanî me didin; yek Mihemmed û yê din Mehmûd e; gelo emê kîjanî dagerînin? Nîşanên her du navan di helbestên wî de hene, lê bi baweriya me nîşanên, ku navê Mihemmed dadigerînin duristir in, ji ber ku:
1.Navê Mihemmed di yekemîn jêderê de heye, ew jî keşkûla Elîksender Jaba ye, ku sala (1868)ê li Pêtresbûrgê, digel wergera bi zimanê firansizî, hatiye çapkirin.
2. Hemî lêgervanên, ku helbestên wî dane ser hev, û dîroka jiyana wî pelandine, navê Mihemmed dagerandine, lê tenê yekî navê Mehmûd nîşan kirî, lê bê behane û bê belgeyên dîrokî.
3. Şiroveya Dr. Îzedîn Mistefa Resûl, ku tîpa yekem (M) kurtahiya (Mihemmed)e, û tîpa duwen (H) kurtahiya (Hekarî)ye, gelek logîk xuya dibe.
4. Hêzdartirîn nîşana, ku navê (Mihemmed) dadigerîne, ew e, ku ev nav di helbestên wî yên ku ji hêla du lêgervanên pê bawer hatine tûjandin de derbas bû ye.. Bi ser de jî navê (Mihemmed) aşkera di hinek helbestên wî de derbas dibe; wek ku di helbesta (Feqî û Melê) de diyar e:
Gul im di destê xwaran.
Bi ismê (Mihemmed) nav im(14).
Lê ewên ku Aramê Çaçan dane ser hev, û navê (Mehmûd) tê derbas dibe, hîna li benda tûjandina rexneyîn e.
Jêder û çavkanî:
(1) Ebdilreqîb yûsiv weha çû ye, lê paşê ji vê nerîna xwe vekşiye.
(2) Destnivîseke Şêxê Senan, li ba Parezêr Xelîl Sasûnî ye. Qamîşlo, rû 73.
(3) Dîwana Feqê Teyran, pêşgotin, rû 6. Ev jêder wê ji vir û pê ve bi (Dîwan) were nîşankirin.
(4) Dîwan, rû 78.
(5) Dîwan, rû 104, 105.
(6) Prof Dr. Qanatê Kurdo: Dîroka edebyeta Kurdî, 15/1.
(7) Dîroka Kurd û Kurdistan, 336.
(8) Ebdilreqîb Yûsif: Şaîrên kilasîkên Kurd, rû 29.
(9) Dîwana Feqê Teyran. Pêşgotin, rû 8.
(10) El-Eqid El-Cewherî fî Dîwan El-Şeyx El-Cezerî, rû 914. Ev jêder ji vir û pê de dê bi (Zivingî) were nîşankirin.
(11) Kovara Rewşen, hej 3, rû 63, sal:1989.
(12) Dr. Bilec Şêrko. El-Qediyye El-Kurdiyye, bi zimanê erebî, rû 31. Ev jêder ji vir û pê de dê bi nave (El-Qediyye El-Kurdiyye /Doza kurdî) were nîşankirin.
(13) Dîwana Feqê Teyran. Pêşgotin, rû 8.
Ê bi kul û derdan ez im.
Mecrûhê ji qehran ez im.
Ê xurê şêran ez im.
Feqîhê Teyran ez im(3) .
Êger ev nîşanên jorîn, ku di helbestên wî de ne, cjhê lê jiyaye nîşan dikin jî, pirê caran em navê wî di helbestên wî de yan bi kurtahî, yan jî tewaw dibînin:
Şehîdê (Mîm û Hê) îsm e.
Ji işqê sotiye cisme.
Li cama mey bûwe qism e.
Şehîd bûm ez li diyayê(4) .
Her weha hin caran jî navê xwe yê pêşî di helbesên xwe diyar dike:
Bi ismê Mihemmed nav im.
Bilbil im di gulzaran(5) .
Yekemîn car navê wî (Mihemmed) li ba Elîksender Jaba; qunsulê Rûsan li Erzeromê di navbera salên (1855-1860) diyar bû; ewî qunsulî gelek helbestên kurdî , yên Feqî yê Tîran jî di nav de, dabûn ser hev. Bi baweriya min, her lêgervanên, ku di pey wî re hatine, û jiyana Feqî yê Tîran pelandine, wek Mihemmed Emîn Zekî, Ebdulreqîb Yûsif, Dr. Îzedîn Mistefa Resûl û Seîd Dêreşî û Pêzanê Alîxan, ku beşê yekem yê dîwana wî tûjandine, hem xwe bi ser boçûna E. Jaba de, ji ber ku ji bo vê mijarê yekemîn jêdera ev yeka nîşan kiriye, û hem jî bi ser vê malika jorîn ji dîwanê de, paldane, û navê (Mihemmed) ji bo Feqî yê Tîran çespandine(6) .
Mihemmed Emîn Zekî dibêje: „ Navê (M. H) ji xwe re wergortibû, û navê wî yê rasteqîn Mihemmed e“(7). Ebdulreqîb Yûsif dibêje: „Feqê Teyran, navê wî Mihemmed e, û di helbestên xwe de bi (M. H) tê naskirin“(8). Lê Dr. Îzedîn Mistefa Resûl weha diçe, ku (M. H)ê kurtahiya (Mihemmed Hekarî)ye(9). Her weha mela Ehmed Zivingî(10) û Sadiq Behadîn(11) çi tişt bi ser boçûnên derbas bûne de zêde nekirine.
Lê Dr. Bilec Şêrko, (rehme lê be Dr.Sureyya Bedirxan bi vî navî dihate naskirin) weha diçe, ku navê vî helbestvanê me Mehmûd e, ne Mihemmed e(12).Lêgervanê Kurd Aramê Çaçan, ku gelek helbestên helbestvanê me dane ser hev, û bi du berhevokan belav kirin, yek bi navê (Gulbuhar) sala (1957)ê, û ya din bi navê (Tenbûr) sala (1974)ê, boçûna wî jî wek ya Dr. Bilec Şêrko ye, ji ber ko navê Mehmûd pirê caran di helbestên her du berhevokên navborî de dubare dibe.
Seîd Dêrşî û Pêzanê Alîxan, ku beşê yekem, ê dîwana wî tûjandine, mavê (Mihemmed) dadigerînin, ji ber ku li gor boçîna wan hemî jêderên pê bawer navê Mihemmed diçespînin, û dîsan li gor boçûna wan, ewên ku Aramê Çaçan dane ser hev, mijara gumanê ne, û heye pirên wan helbestan ne yên Feqî bin, ji ber ku ji şêweyê wî dûr in(13).
Ev jêderên navborî du navan şanî me didin; yek Mihemmed û yê din Mehmûd e; gelo emê kîjanî dagerînin? Nîşanên her du navan di helbestên wî de hene, lê bi baweriya me nîşanên, ku navê Mihemmed dadigerînin duristir in, ji ber ku:
1.Navê Mihemmed di yekemîn jêderê de heye, ew jî keşkûla Elîksender Jaba ye, ku sala (1868)ê li Pêtresbûrgê, digel wergera bi zimanê firansizî, hatiye çapkirin.
2. Hemî lêgervanên, ku helbestên wî dane ser hev, û dîroka jiyana wî pelandine, navê Mihemmed dagerandine, lê tenê yekî navê Mehmûd nîşan kirî, lê bê behane û bê belgeyên dîrokî.
3. Şiroveya Dr. Îzedîn Mistefa Resûl, ku tîpa yekem (M) kurtahiya (Mihemmed)e, û tîpa duwen (H) kurtahiya (Hekarî)ye, gelek logîk xuya dibe.
4. Hêzdartirîn nîşana, ku navê (Mihemmed) dadigerîne, ew e, ku ev nav di helbestên wî yên ku ji hêla du lêgervanên pê bawer hatine tûjandin de derbas bû ye.. Bi ser de jî navê (Mihemmed) aşkera di hinek helbestên wî de derbas dibe; wek ku di helbesta (Feqî û Melê) de diyar e:
Gul im di destê xwaran.
Bi ismê (Mihemmed) nav im(14).
Lê ewên ku Aramê Çaçan dane ser hev, û navê (Mehmûd) tê derbas dibe, hîna li benda tûjandina rexneyîn e.
Jêder û çavkanî:
(1) Ebdilreqîb yûsiv weha çû ye, lê paşê ji vê nerîna xwe vekşiye.
(2) Destnivîseke Şêxê Senan, li ba Parezêr Xelîl Sasûnî ye. Qamîşlo, rû 73.
(3) Dîwana Feqê Teyran, pêşgotin, rû 6. Ev jêder wê ji vir û pê ve bi (Dîwan) were nîşankirin.
(4) Dîwan, rû 78.
(5) Dîwan, rû 104, 105.
(6) Prof Dr. Qanatê Kurdo: Dîroka edebyeta Kurdî, 15/1.
(7) Dîroka Kurd û Kurdistan, 336.
(8) Ebdilreqîb Yûsif: Şaîrên kilasîkên Kurd, rû 29.
(9) Dîwana Feqê Teyran. Pêşgotin, rû 8.
(10) El-Eqid El-Cewherî fî Dîwan El-Şeyx El-Cezerî, rû 914. Ev jêder ji vir û pê de dê bi (Zivingî) were nîşankirin.
(11) Kovara Rewşen, hej 3, rû 63, sal:1989.
(12) Dr. Bilec Şêrko. El-Qediyye El-Kurdiyye, bi zimanê erebî, rû 31. Ev jêder ji vir û pê de dê bi nave (El-Qediyye El-Kurdiyye /Doza kurdî) were nîşankirin.
(13) Dîwana Feqê Teyran. Pêşgotin, rû 8.
(14) Dîwana Feqê Teyran, rû 104.
