Tengezar Marînî
Weke her car Jan Dost dilê me li xwendinê vedike. Werine baxê Romana wî ya nû.
Şahşopa Jan Dost: nêrîneke Wêjeyî li ser Şer û mitaleyên serkirdeyekî
Romana Jan Dost * Şerê General yê Dawî* berhemeke bihêz e ku bi kûrahiyeke balkêş ve girêdayîbûna şer, windahî û êşa mirovan vedikole. Vegotin bi hostayî têkoşînên kesane yên lehengê çîrokê gorbihişt Melle Mustefa Barzanî bi aloziya siyasî ya serdema wî re vedihewîne, portreyekî pirralî yê berxwedan û nermahiyê diafirîne.
Berya ez derbasî hin șiroveyan bibim, dixwazim li vir bi kurtasî ravekirina xwe li ser diyariya nivîskêr ji vê romana xwe bo keça xwe Mey û ne kesekî, keseke din diyarkir. Ev diyarî wê yekî digihîne, ku diyarî nekarekî dilhezî, dilbêjî û karekî hestiyarî ye, belê ev diyarî hilgirê nameyên derûnî pirreng e. Ev rola toreyê diyar dike, ka çendî dikare bibe pirr di navbera nifşan de, bo bihevguhurîn û guhestina babetên giring in û çaresaz in. Ew netenê girêdanên têkiliyên takekesî ne, lê cenga girêdana bi xebat û têkoşînê bo azadî, bo nasname bo aştiyê û bo keramet a mirovî ye.
Şer û Nexweşî wekî Neynika Hebûnê
Di navenda romanê de rêberê Kurd Mela Mistefa Barzanî heye, ku têkoşîna wî li dijî nexweşiya bi penceşêrê” wateyek sembolîk a kûr hildigire, hem jî realîteyeke. Lê ba Jan Dost bi şarezayî nexweşî dibe metaforek ji bo pirsgirêkên hebûnî yên ku gelê Kurd û lehengê çîrokê pê re rû bi rû ne. Jandost şer ne tenê wekî têkoşîneke fîzîkî, lê wekî ceribandineke û dûrbînîneke dûr û kûr a derûnî û bihreyî nîşan dide, ku hundirê karakteran bi qasî nakokiyên derveyî dixwe.
Zimanek ku dihingive çerim
Jandost, bi zimanekî xemgîn û helbestî, di warê diyarkirina birînên giyanî yên lehengê çîrokê de serkeftî ye. Vegotin melevaniyê di nav kûrahiya êş, xemgînîyê de dike û lêgerîna nasnameyê, nîşan dide, ku şer ne tenê laşan lê di heman demê de giyanan jî wêran dike. Ev biherya tîr û giyanî romanê dike ezmûneke dilşewat, xwêner dixe nav aloziya hundurîn a lehengê çîrokê.
Dîtin û nêrînên hemereng
Bi karanîna jêhatî ya perspektîfên vegotinê yên piralî, roman wêneyek hemereng a jiyana di dema şer de vedike. Jandost nêrînên cûda tevlihev dike da ku tevliheviya pevçûnê û bandora wê li ser kesan û civakan ronî bike. Ev girêk çîrokê derbasî balkêşiyeke gerdûnî dike û me vedixwîne ku bûyeran ji nêrînên cûda bibînin.
Sembolîzm û Mijarên sereke. Sernavê wekî kevanekî Vegotinê
Sernav, “General di Şerê Wî yê Dawîn de,” bi awayekî berbiçav pirrwateyî ye. Ew ne tenê behsa pevçûna leşkerî ya konkret dike, lê di heman demê de têkoşînên hundurîn ên lehengê çîrokê jî vêdigêre, ku di şerê wî yê dawîn, ê ji bo heûn û manê de digihîjin evrazî. Ev hemerengî di wateyan de dihêle sernav bibe kilîteke helbestî û dibe bingeha romanê.
Êş û Windakirin wekî Ezmûneke Gerdûnî
Jan Dost, di rêya rahijtin a mijarên bi êş, ziyan û zirarê û windakirinê de, bo me diyar dike, ka çendî giring e, mirov ezmûn û serpêhatiyên xwe parve bike, da ku bibin ezmûnên gerdûnî, cîhanî. Roman dibe sawêrek sistahiya jiyanê û hêza rûbirûbûna êşê, kul û kederan. Ev kûrahiya bihreyî, hestiyarî dihêle ku xwêner nêzîkahiyê li leheng û karakterên xwe bike, pêve were girêdan û digel xebat û têkoşînên wan, xeman bikêşe û ceng, rabûn û rûniştina wan têbigihe.
Li berahiyê bidawîbûnê, dixwazim, li ser xalekê pirr bi kurtî rawestim, bo çi Jandost ev roman diyarî keça xwe Mey kir? Gelo ev tenê hezkirina bav û keçê ye? Diyarîya vê romanê ji bo keça xwe Mey re, sînorê şexsî têper dike – ew pireke sembolîk e di navbera pêşeroj û paşerojê de, di navbera têkoşîn û hêviyê de, di navbera bav û keçê de. Bi vî şêweyî, Jan Dost tekez dike ku dîroka gelê Kurd ne tenê divê were belgekirin, lê di heman demê de – bi evîn, serbilindî û berpirsiyarî – were vegotin.
Jan Dost berhema, „Şerê Dawî yê General” şehşopek e, toreyî, wêjeyî bêhempa radixe ber çavên me xwendevanan. Ev roman a ku hovîtiya cengê, xapên berjewendîperestan û barbariya dagîrkeran û jîwariya jiyosiyasî ya Kurdistanê ya aloz, bi hev ve girêdide. Her wisa parçebûna kurdan jî di nav hev de û nelihevkirina wan, cenga hundirîn ya takekesî jî, hêviyên ji taqetê mezintir, wekî sedemên negihaştinî kurdan bi mafên xwe.
Zimanê bi hêz, nêrînê hemereng, biyavên kûr û dûr û bikaranîna nîşanên pirrwate, rê dide, ku ev roman cihekî xwe yê taybet di toreya kurdî bibîne, her wisa jî belegeyek cîhanî ye, li dor bexwedan û berhingariya mirovê kurd, di demên zor û aloz de. Roman, raste bi zimanekî herikbar hatiye nivîsîn, lê zû bi zû xwe radestî xwêner nake û xwêner mecbûr dike, ku serederiyê digel pirs ên kûr û aloz re bikin. Pirsên, hêvî, nasname, ziyan, windabûnê. Serpêhatiya Jan di nivîsên weha de, dikarin bo xwêner bibin serpêhatiya xwendinên bibandor û karîger. Sernav, “Şerê Dawî yê General”, sernavekî, hemereng, pirralî û kûr e, xebatên cûrbecûr ên lehengê Roman, rehmetiyê Mela Mustefayê Barzanî û gelê wî bi hev ve girêdide. Ew xwendevan vedixwîne ku li ser mijarên nasname, berhingarî û lêgerîna dengekî di cîhaneke pirr caran dijminane de bihizire. Di aliyên xwe yên dîrokî, civakî, edebî, derûnî û hunerî de, sernav nîşaneke bihêz a têkoşîna bênavber a ji bo azadî û serxwebûnê dimîne.
