Nivȋskar: Dr. AHMED ABDELWAHED
Werger ji Erebî: EBDILBAQȊ ELȊ
Di roja 3’ê Tebaxa 2026’an de, serokê Sûriyê Ahmed El-Şara li ser seredana serokê Herêma Kurdistana Iraqê bo Şamê, peyamek kurt bi zimanê Kurdî weşand. Dibe ku ev peyam wek peyameke derbasbûyî xuya bike di demeke ku ekran bi daxuyanî û wêneyan tijî ne, lê ji bo beşeke fireh a Sûriyan tiştekî cuda tîne: nîşaneke hêviyê ji bo mimkûniya avakirina welatekî ku hemû ziman û nasnameyên xwe nas bike. Bi vî awayî, yek hevok bû sernavek ji bo qonaxeke ku em bi rastî dikarin wekî destpêka riya ber bi hemwelatiya bêkêmasî ve binav bikin.
Ji bo ku em girîngiya vê kêlîkê tê bigihîjin, divê em bînin bîra xwe ku pêkhateya kurd li Sûriya bi deh salan jiyana berkêlekkirin û mandelekirinê derbas kiriye; gelek ji hemwelatîbûnê bêpar mane, û mafên wan ên bi kar anîna zimanê xwe di perwerde û jiyana giştî de hatiye astengkirin, û “doza kurd” bi peyvên ewlehiyê hatiye pêçan, ne wekî dozeke hemwelatîbûn û mafên wekhev. Ev mîrateya giran birînek kûr di bîra hevpar a kurdan de hiştiye, û hesta ku ew di erdnîgariyê de hene, lê hebûna wan ya yasayî û sembolî bi kêmasî ye, qayim kiriye.
Di vê çarçoveyê de, zimanê twîtê êdî hûrguliyek wêneyî nîne; zimanê kurdî demeke dirêj e ku li Sûriya ji naskirina fermî hatiye bêpar kirin û beşeke mezin ji welatiyên kurd jî ji mafên xwe yên herî bingehîn ên çandî û sivîl hatiye bêpar kirin. Dema ku serokê dewletê hilbijêre ku bi zimanekî ku bi dehsalan marjînal maye, bi welatiyên xwe re biaxive, ew sê peyamên zelal dişîne: yekem, ku kurd beşekî resen yê gelê Sûriyê ne, ne revendeke koçber; duyem, ku ziman ne tiştekî çandî yê luks e, lê belê qabeke bîr û nasnameyê ye; û sêyem, dewlet amade ye – tew ku di destpêkê de bi sembolîk be jî – ku ji mantiqa piraniya serdest derbasî mantiqa hemwelatiya wekhev bibe.
Ev nameyan di analîzên siyasî an şîroveyên elîtîst de girtî neman. Li vir li Efrînê, ku ez niha li meydanê di peywirekê de me, dengvedana gotinên kurdî di çavên mirovan de berî axaftina wan diyar bû. Li kolanan, dikanan û koçikên piçûk, gelek kesan twîtê ji nû ve dixwendin, bi rêya sepanên têkiliyê diguhestin û bi gotinên sade lê kûr şîrove li wê dikirin: “Di dawiyê de serokek bi zimanê me dipeyive”, “Ev cara yekem e ku em hîs dikin ku dewlet me dibîne û em zimanê xwe di axaftineke fermî de dibihîzin”. Kêfxweşiya ku min dît ne kêfxweşiyek demkî bû, lê têkeliyek ji matmayîn û rihetiyê, û hestekî şermokî bû ku deriyek piçûk piştî salên dirêj yên girtinê vebû.
Tiştê ku min li Efrînê dît piştrast dike ku pejirandin her dem pêdivî bi biryarên mezin nîne; carinan jesteke mirovî ya rasteqîn, peyvek bi zimanekî marjînal, destdanek rêzgirtinê ji bo nasnameyeke ku demeke dirêj ji dûrxistinê êş kişandiye, bes e ku mirov hest bikin ku ew beşek ji vî welatî ne. Yek twît bi kurdî hişt ku gelek Sûriyên Kurd bibêjin: “Em jî hemwelatî ne, ne mêvan in û ne jî dosyeyeke ewlehiyê ne.”
Ev hest, eger polîtîkayên zelal li ser werin avakirin, dikarin bibin pireke rastîn a baweriyê di navbera dewlet û civakê de, û di navbera pêkhateyên civaka Sûriyeyê bi xwe de.
Serdana Serokê Herêma Kurdistana Iraqê bo Sûriya di vê çarçoveyê de hat, û ew serdaneke ku bê guman aliyên siyasî, aborî û ewlehiyê hildigire. Lêbelê, girîngiya wê ji bo welatiyê Sûriyê ji zimanê peymanan wêdetir e. Ew di navbera du gelan de pirek ji rêzgirtina hevdu ava dike; gelên ku erdnîgarî wan li hev kom dike û carinan hevbendiyên herêmî û têgihiştina şaş wan ji hev vediqetîne. Herwiha, ew dîsa tîne bîra me ku doza kurd ne dosyeyeke ewlehiyê ye ku bi rêbendan û leşkerkirinê tê birêvebirin, lê belê mijareke siyasî, civakî û çandî ye ku divê bi zihniyeta hevparî û naskirinê were mamele kirin.
Dema ku ev serdan bi twîteke fermî ya germ û bi zimanê kurdî re hevdem dibe, peyam zelaltir dibe: Sûriya ku îro tê avakirin, dixwaze ku bibe maleke hevpar a hemû pêkhateyên xwe, ne qada nakokiyan di navbera nasnameyên hevrik de. Li vir, twîta hêviyê wekî gava yekem di aliyê veguheztina cihêrengiyê ji çavkaniyek tansiyonê bo çavkaniyek hêzê de xuya dike.
Lê dirûşma hemwelatîbûna bêkêmasî dê di axaftinan de xweşik bimîne, heya ku neyê veguherandin polîtîk û çarçoveyên zagonî yên zelal. Twîta serok dikare bibe xala destpêkê ji bo rojeva xebatê ya niştimanî ku tê de:
- Ji nû ve nêrîndana li ser zagonên ku bi eşkere an nepenî di navbera welatiyan de li ser bingeha netewe, ziman, an girêdana herêmî cihêkariyê dikin.
- Pejirandina mafên çandî, di nav de hînkirina zimanê Kurdî û zimanên pêkhateyên din di çarçoveyeke niştimanî ya berfireh de.
- Ji nû ve avakirina saziyên dewletê li ser bingeha karîgerî û nûneratiya dadperwer, dûrî dervekirin an jî pergalên kotayê yên teng; û vekirina gengeşeyeke aram li ser formên nenavendiya rêvebirî yên ku beşdariya berfirehtir a herêman di birêvebirina karûbarên xwe de misoger dike û yekîtiya dewletê diparêze.
Rêya ber bi hemwelatîtiya bêkêmasî ve dê ne hêsan be. Di navbera dewlet û hin pêkhateyan de mîrateyeke giran a tirs û bêbaweriyê heye, û gotarên tundrew – neteweyî an olî – bi xwedîkirina dabeşbûnê dijîn, û rastiyeke aborî û ewlehiyê gelek kesan neçar dike ku berî her tiştî bala xwe bidin nanê rojane. Lê dîsa jî, ezmûnên gelan diyar dikin ku dewletên ku cihêrengiya xwe nas dikin û wê vediguherînin çarçoveyeke mafî ya dadmend, ji dewletên ku wê li ser mandelê û dûrxistinê ava dikin, bêtir dikarin li hember krîzan ragir bin.
Tiştê ku vê twîtê gengaz kir, ew derfetek piçûk e ku divê neyê windakirin: firsendek ji bo ji nû ve pênasekirina “em”. Li şûna ku “em Kurd” li hemberî “em Ereb” an yên din be, ew dikare bibe “em Sûriyeyî” bi zimanên xwe, çandên xwe û olên xwe yên cihêreng. Dema ku Kurdên li Efrînê, Erebên li Helebê û Asûriyên li Hesekê dibînin ku sembolên dewletê bi zimanekî wekhev rêz li wan digirin, û zagon jî bêyî cudahî mafên wan diparêze, wê demê girêdana niştimanî ji sînorên nasnameyên teng ber bi qadeke berfirehtir a hevbeşiyê ve derbas dibe.
Dibe ku twîteke tenê rûyê dîrokê neguherîne, lê ew dikare kûrahiya hesreta gelê Sûriyeyiyan ji bo naskirina hevbeş û hemwelatîbûna dadmend eşkere bike. Kêfxweşiya rastîn a ku min di çavên mirovên li vir li Efrînê de dît, li ser mezinahiya vê hesretê gelek tiştan dibêje. Eger dewlet bikare vê sînyalê bigire û wê vegerîne pêvajoyeke berdewam ji bo çaksaziya yasayî û polîtîkî, û eger civak karibe ji neştergeriya xwe ber bi hevkariyek rasteqîn ve derbas bibe, wê demê ‘Twîta Hêviyê’ dê ne tenê kêliyek hestiyar li ser platformek dîjîtal bimîne, lê dê bibe gava yekem li ser riya hemwelatîbûna tam ya ku hemû Sûriyan, bê îstîsna û bê cudahî hêjayî wê ne.
