EBDILBAQȊ ELȊ
Barzaniyet ne tenê navek e ku bi serokekî an demeke dîrokî ve girêdayî be, lê belê dibistaneke têkoşînê ye ku di nav salên dirêj de bi têkoşîn, fedakarî û xebata nifşên li pey hev hatiye avakirin. Bingehên vê dibistanê li ser nirxên azadî, rêz, dadperwerî, parastina mafên mirovan û berpirsiyariya neteweyî ava bûne.
Ji ber vê yekê, Barzaniyet di hiş û bîra gelek Kurdistaniyan de ne tenê wekî tevgera siyasî, lê wekî pergaleke neteweyî û exlaqî cih girtiye; her weha wekî rêbazeke jiyanê û nêrînek li ser paşeroja civakê tê dîtin.
Kokên vê pêvajoyê vedigerin devera Barzanê ya di nîvê sedsala nozdehan de, ku tê de destpêka berxwedaneke rêxistinkirî ji bo parastina nasnameya Kurdî û mafên gelê Kurd xuya bû. Di sala 1850 de, bi serokatiya Mihemed Barzanî li herêma Barzan, yekem şêweyên berxwedana rêxistinkirî bi armanca berxwedana li dijî hêzên ku Kurdistan parçekirin û projeyȇn (İtihad û Tereqî) ku hewl dan ku nasnameya neteweyî ya Kurdan ji holê rakin wekȋ derketin holȇ, ȗ Ji wê demê ve, peyama vê pêvajoyê ji nifşekê bo nifşekî din hate veguhestin. Ji Şêx Mihemed Barzanî û Şêx Ebdulselam Barzanî heta Şêx Ehmed Barzanî, û ji wan heta Mela Mistefa Barzanî, Îdrîs Barzanî û Serok Mesûd Barzanî, her qonaxek ji vê dîrokê beşek ji avakirina vê dibistanê bû. Ji ber vê yekê, Barzaniyan di hişê gelê Kurd de bûn sembola rûmet, şeref û berxwedanê, û ev pêvajo heta roja îro jî berdewam e.
Di destpêka vê pêvajoyê de, Şêx Ebdulselam Barzanî nîşana hişmendiyeke nû ya civakî û siyasî bû. Ew tenê li ser daxwaza mafan rawestan nekir, lê her wiha li ser dadperweriya civakî, rêzgirtina ji mirovan û hevjiyana di navbera pêkhateyên cuda de rawesta. Têkiliya wî ya dîrokî bi patriyarkê Asûrî Mar Şimûn re jî nîşaneke wê nêrînê bû ku bawer dikir cihêrengiya neteweyî û olî ne sedema nakokiyê ye, belkî dikare bibe bingehê hevkariyê û aramiyê.
Di qonaxa Şêx Ehmed Barzanî de, vê dibistanê aliyên xwe yên civakî û exlaqî bêtir xurt kir. Ew li dijî cudakarî û zordariyê rawesta û li ser wekheviya mirovan, rêzgirtina ji nasname û baweriyên cuda û avakirina civakeke li ser bingehê hevpejirandinê rawesta. Bi vî awayî, Barzaniyet ji çarçoveya berxwedaneke herêmî derket û hêdî hêdî bû xwedî ramanek berfireh a civakî.
Bi derketina Mela Mistefa Barzanî re, ev pêvajo kete qonaxeke girîng a nû de. Wî karî nirxên berê veguherîne projeyeke neteweyî ya rêxistinkirî. Parastina mafên gelê Kurd ji bo wî ne mijareke demkî ya siyasî bû, belkî peyameke jiyanê bû. Wî bawer dikir ku rûmeta miletekî nayê kirîn û firotin, û azadî armanceke bilind e ku ji bo wê divê mirov xwedî vîn û fedakarî be.
Şoreşa Îlonê di vê çarçoveyê de yek ji girîngtirîn qonaxên têkoşîna Kurdistanê bû. Taybetiya wê ne tenê di aliyê siyasî û leşkerî de bû, lê di bingehê ramanî û exlaqî de jî bû. Vê tevgerê hewl da ku di navbera gel û rejîmên zordar de cihê cudahiyê bihêle û nîşan bide ku daxwaza mafan dikare bi parastina nirxên mirovahî re were berdewam kirin.
Pêvajoya Barzaniyetê qet ne bê asteng û zehmetiyan derbas bû. Di dirêjahiya dîrokê de, ew û gelê Kurd jî bi kampanyayên zordariyê, koçberkirinê, qirkirinê û gelek felaketên din re rû bi rû man. Kampanyayên Enfalê, bombebarana kîmyewî û komkujiyên ku li dijî gelê Kurd hatin kirin, beşek ji vê bîra êşdar a dîrokî ne. Di nav wan de jî windakirina bi hezaran Barzaniyan û veşartina wan zindî di gorên komî de, wekî yek ji trajediyên herî mezin ên dîrokê, tê bîranîn.
Lêbelê, van êş û azarên dîrokî nekarîn vê rêbazê ji holê rakin. Berevajî vê yekê, ew bûn sedema ku bandor û hêza nirxên wê bêtir bibe û bingeha wê hîn bihêztir were avakirin. Hêza Barzanîtiyê di berxwedana wê ya li hember demên dijwar de xuya dibe; ji ber ku di her qonaxê de karîbû astengiyan derbas bike û bi hêzeke zêdetir, bi vînek xurt û bi domandina pabendbûna xwe bi prensîbên xwe, ji wan derkeve.
Bi derbasbûna demê re, Barzaniyet ji çarçoveya herêmî derket û bû projeyeke neteweyî ya fireh. Di qada siyasî de, Partiya Demokrat a Kurdistanê bû cihê rêxistinkirina vê ramanê, lê di wateya firehtir de Barzaniyet bû dibistaneke ku li ser parastina nasnameya neteweyî, demokrasî, maf û hevjiyana aştiyane hatiye avakirin.
Serok Mesûd Barzanî bi gotina xwe ya navdar ku dibêje: “Barzaniyet dibistan e, ne tenê cil û berg e”, reh û bingehê vê ramanê bi kurtî anî ziman. Wateya vê gotinê ew e ku Barzaniyet ne tenê nîşanek derveyî an navê kesekî ye, lê belkî pergaleke nirx, helwest û rêbazeke jiyanê û siyaseta neteweyî ye.
Di qonaxa hemdem de, bi rêberiya Serok Mesûd Barzanî, vê dibistanê hewl da ku ji qada têkoşîna dîrokî ber bi qada avakirina sazûman û rêveberiyê ve were veguhestin. Xurtkirina dezgehên Kurdistanê, parastina aramiyê, pêşxistina rêveberiya baş û domandina têkiliyên li ser bingeha diyalog û dîplomasiyê beşek ji vê qonaxê ne.
Yek ji taybetmendiyên sereke yên vê nêrînê ew e ku cihêrengiya neteweyî û olî wekî dewlemendiyekê tê dîtin, ne wekî sedemeke cudahiyê. Ji ber vê yekê, girîngiya hevwelatîbûnê, wekheviyê û beşdariya hemû pêkhateyan di avakirina civakek aram û demokratîk de cihê girîng digire.
Barzaniyet di dîroka xwe ya dirêj de her tim rastî rexne, dijberî û kampanyayên siyasî bûye. Lê di heman demê de, li gorî nêrîna vê dibistanê, hêza rastîn ne di tundiya gotaran de ye, belkî di şiyana rêvebirina krîzan, kontrolkirina xwe û parastina rêya diyalogê de ye. Ji ber vê yekê, ev rêbaz dixwaze ku nakokî bi rêya gotûbêj û çareseriya siyasî were rêvebirin.
Ezmûna bihtir ji sedsalek û nîvê ya Barzaniyetê nîşan dide ku berdewamiyeke neteweyî tenê bi berxwedanê nayê pîvandin, lê bi şiyana avakirina pergaleke nirx û prensîpan jî tê pîvandin. Vê dibistanê hewl daye ku di navbera parastina nasnameya neteweyî, pêşketina civakî û pabendbûna bi nirxên mirovahî de hevsengiyekê ava bike.
Ji ber vê yekê, Barzaniyet ne tenê beşek ji dîroka Kurdistanê ye, belkî dibistaneke siyasî, civakî û exlaqî ye ku bi fedakariya nifşên berê hatiye avakirin û îro jî wekî sembola azadî, rûmet, berdewamî û hêviya paşerojeke baştir tê dîtin.
