Dr. Mehmûd Abbas
Bi dehsalan e ku di beşeke berfireh ji gotara ramyarî û çandî ya Kurdî de, nûnerê Kurd Hesen Xeyrî Beg wek yek ji wan kesan hatiye pêşkêşkirin ku navê wan bi «welatfiroşiyê» ve hatiye girêdan. Ewqas ku hemû jiyana wî di helwestekê de hatiye kurtkirin; helwestek ku wî di yek ji hestiyartirîn û tevlihevtirîn kêliyên dîroka Kurdî de girt. Bi derbasbûna demê, ev dadbarî bûye wek rastiyeke ku zêdetir tê dubarekirin ji ku tê vekolîn, wek ku biryar ji mêj ve hatiye dayîn û êdî dîrok mafê ji nû ve vekirina dosyayê tune be. Lê pirsa ku tevgera çandî ya Kurdî divê bi wêrekî bixe ber xwe, hêsantir û di heman demê de kûrtir e: Ma her şaşiyeke ramyarî, her çiqas encamên wê karesatbar bin, dibe welatfiroşî? An di navbera kesê ku di nirxandina berjewendiya gelê xwe de şaş bûye û kesê ku bi zanebûn û bawerî hilbijartiye li dijî mafên wî gelî bixebite û vê rêyê bidomîne, cudahiyeke rewiştî û dîrokî heye?
Ji bo hûrbînî, Hesen Xeyrî endamê şanda Tirkiyeyê ya ku li Konferansa Lozanê danûstandin dikir nebû. Ew nûnerê Dersimê di Meclisa Neteweyî ya Yekem a Tirkiyeyê de bû, û yek ji navdartirîn nûnerên Kurd bû ku helwesta wan hate bikaranîn da ku ji hêzên navneteweyî li Lozanê re bê gotin ku Kurd naxwazin ji Tirkan veqetin û amade ne di nav çarçoveyeke ramyarî ya hevpar de, di Tirkiyeya nû de, bi wan re bimînin. Li gor vegotin û belgeyên meclisê, bi daxwaza Mustefa Kemal ew bi cil û bergên Kurdî beşdar bû, li ser yekîtiya Kurd û Tirkan rawesta, û name û helwestên bi vê wateyê bo Lozanê hatin şandin. Ev yek di pratîkê de roleke girîng di xurtkirina gotina Tirkiyeyê li hember Brîtanya, Fransa, Îtalya û hêzên din de lîst; di demeke ku pirsa Kurdî hîn di rêkûpêkkirinên navneteweyî yên piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û hilweşîna Împaratoriya Osmanî de hebû, û ramana Kurdistanê û mafê Kurdan ê diyarkirina çarenûsa xwe hîn bi temamî ji gotûbêja navneteweyî derneketibû.
Îro, piştî sed sal ji encamên ku ji damezrandina Komara Tirkiyeyê û ramyariyên wê li hember Kurdan derketin, mafê me heye helwesta Hesen Xeyrî wek şaşiyeke ramyarî û dîrokî ya gelek giran, û belkî şaşiyeke çarenûsaz ku bandora wê ji kesê xwe derbas bû û gihîşt gelêkî bi tevahî, binirxînin. Sozên biratî û hevpariya Kurd û Tirkan ku di qonaxa destpêkê ya Mustefa Kemal de dihatin dayîn, piştî xurtbûna serweriya nû zû ji naveroka xwe vala bûn. Komar gav bi gav ber bi navendperestiya neteweyî ve çû; nasnameya Kurdî red kir, serhildanan tepeser kir, ziman û derbirîna neteweyî li ber astengiyan danî, û hewl da Kurdan di nav nasnameyeke tenê Tirkî de ji nû ve pênase bike.
Lê mezinahiya encamê, her çiqas dijwar be, bi tena xwe têr nake ku xweza kiryarê were diyarkirin. Li vir divê em di navbera şaşiya çarenûsaz û welatfiroşiyê de cihêtiyê bikin. Welatfiroşî, di wateya xwe ya kûr a rewiştî û ramyarî de, ne tenê nirxandineke şaş di kêliyeke aloz de ye. Ew li ser sê bingehan radiweste: zanebûn, mebest û berdewamî. Ku mirov bizane mafên gelê wî tên standin, paşê bi zanebûn ji bo redkirin an şikandina wan bixebite; encamên vê rêbazê bibîne û dîsa wê bidomîne; hêza serweriyê û sazîyên wê yên ramyarî û ewlekarî veguhezîne amûrek li dijî armanca gelê xwe — li vir em êdî li hember şaşiyekê nînin, lê li hember helwesteke bi zanebûn û domdar in. Lê heke kesek li ser formûleke ramyarî bet bike, bi baweriya ku, rast an şaş, ew dê ji gelê wî re di nav welatekî hevpar de hevpariyek biparêze, û paşê fêm bike ku ew bet valahî bû û soz veguherîn dijberê xwe, ev rewşek din e, her çiqas encamên şaşiya wî giran bin.
Rewşa Hesen Xeyrî ji wê wêneya sade ya ku li ser wî hatiye avakirin gelek tevlihevtir e. Ew paşê li dijî hin kiryarên serweriyê rawesta, tiştê ku li Koçgirî qewimî rexne kir, ji pirsgirêkên herêma xwe parast, û piştî çend salan xwe li derveyî pergala ku wî di demekê de alîkar bû gotina wê li Lozanê xurt bibe dît. Di dawiyê de ew gihîşt Dadgeha Serbixwebûnê û di sala 1925an de bi biryara wê jiyana wî hate bidawîkirin. Nakokiya herî tûj ew e ku cil û bergên Kurdî yên ku tê gotin wî bi daxwaza Mustefa Kemal lixwe kiribûn da ku li hundir û derve «yekîtiya Kurd û Tirkan» bê nîşandan, paşê di nav tiştên ku li dijî wî hatin bikaranîn de xuya bûn. Yanî ew kesê ku serweriyê rojekê wek «Kurdek şahidê yekîtiyê» pêdivî bi wî hebû, di qonaxeke din de bû kesê ku li dijî wî dadgeh hat avakirin, gava serwerî êdî pêdivî bi heman şahidî nedît.
Li ser vegotina belav ku dibêje wî ewqas poşman bû ku xwest gora wî li kêleka rê be da ku Kurd, her ku jê derbas dibin, li wî nalet bikin an tif bikin, divê bi hişyariyê were rawestan. Ev vegotineke belav e, lê ne ji wan vegotinan e ku divê dadweriyeke dîrokî ya temam li ser wê were avakirin, heta ku hûrgiliyên wê hîn nakok bin û bi belgeyeke qetî nehatibin piştrastkirin. Lê ev yek pêdiviya ji nû ve nirxandina Hesen Xeyrî lawaz nake; berevajî, wê xurtir dike. Ji ber ku dadmendî li hember wî ne divê xwe bispêre çîrokeke li ser poşmaniyê. Bes e em hemû rêya jiyana wî bixwînin, ne ku wî bi rojek tenê ji jiyana wî dadbar bikin. Heke bingehê poşmaniya wî û vegera wî ji helwesta xwe were piştrastkirin, poşmanî şaşiyê ji holê ranake û derfeteke winda venagerîne; lê xweza dadweriya rewiştî li ser wî diguhere. Yê ku şaşiya xwe dibîne û bi encamên wê re rû bi rû dimîne, ne wek yê ku hemû karesatê dibîne û dîsa hilbijêre di berdewamkirina wê de beşdar bibe.
Li vir di bîranîna me ya ramyarî de nakokiyeke hîn mezintir xuya dibe. Heke peyva «welatfiroşî» bi vê hêsaniyê li ser Hesen Xeyrî tê bikaranîn, em ê çawa li kesayetiyên ku ji reh an derdorên Kurdî hatine, an hin vegotinên dîrokî wan bi van derdoran ve girê didin, binêrin; kesayetiyên ku postên xwe yên ramyarî, leşkerî û ewlekarî dan xizmeta serweriyeke ku hebûna Kurdî red kir an li dijî tevgera wan xebitî?
Li vir navê Îsmet Înonu derdikeve pêş; kesê duyem di damezrandina Komara Tirkiyeyê piştî Mustefa Kemal de, yek ji girîngtirîn serdar û rayedarên ramyarî yên wê, û paşê serokê Tirkiyeyê piştî Atatürk. Li ser rehên malbata wî ji aliyê bav ve vegotinên cuda hene; hin ji wan bi derdoreke Kurdî ya Bedlîsê ve girê didin, li hember vegotina fermî ya Tirkiyeyê ku vê yekê red dike. Lê mijar bi rastî ne piştrastkirina Kurdîbûna wî an redkirina wê ye. Ya girîngtir ew e ku ew bû yek ji stûnên Tirkiyeya nûjen, û di navenda wê qonaxê de jiya ku Komar ji gotara hevpariya bi Kurdan re derbasî tepeserkirina tevgerên wan û xurtkirina modela neteweyî ya navendperest bû.
Heman pirs, bi şêwazeke nûjen, li ser Hakan Fidan, wezîrê karên derve yê Tirkiyeyê û serokê berê yê sazîya agahdariyê, jî tê kirin. Hin çavkaniyên belav rehên Kurdî yên wî bi Wanê û eşîra Kurdî ya navdar a Hesnan ve girê didin, lê ew ji aliyê ramyarî û nasnameyê ve bi temamî di nav sazîya Tirkiyeyê de cih digire û xwe wek beşek ji projeya serweriya Tirkiyeyê dibîne. Li vir jî divê em nekevin şaşiya berevajî: ku rehên malbatî bikin dadgeheke neteweyî, an kesek tenê ji ber ku rehên Kurdî hene û xwe Tirk dibîne, wek welatfiroş were navkirin.
Nasname ne gen e, û welatfiroşî ne pirsa xwînê ye.
Mirov dikare nasnameya xwe ya kesane bi awayê ku dixwaze hilbijêre, çi xwe Kurd, Tirk, Ereb an Fars bide nasîn. Lê mijar diguhere gava hilbijartin ji qada kesane derbasî karê ramyarî û ewlekarî yê rêkxistî li dijî mafên gelekî ku mirov bi dîrokî ji derdora wî tê dibe. Gava mirov dibe beşek ji saziyekê ku pirsa Kurdî nas dike, sed sal redkirin û pevçûnê dizane, û paşê bi zanebûn ji bo berdewamiya rêbazekê bixebite ku mafên neteweyî teng dike an pirsa gelekî vediguhezîne dosyayeke ewlekarî, em êdî li hember hilbijartineke kesane ya nasnameyê nînin; em li hember helwesteke ramyarî ya bi mebest in ku ew jî divê bibe mijara dadweriya dîrokî.
Li vir cudahî dibe bingehîn. Em dikarin Hesen Xeyrî berpirsiyarê biryareke giran bibînin, sadebûna wî ya ramyarî, baweriya wî bi Mustefa Kemal û nirxandina şaş a tiştê ku piştî Lozanê li benda Kurdan bû rexne bikin. Lê ma ji aliyê rewiştî û dîrokî ve rast e ku em wî di heman rêzê de bidin bi wan kesên ku piştî eşkerekirina xapandinê jiyan; serhildanên Koçgirî, Şêx Seîd û Dersimê, rêbazên redkirinê, koçberkirina bi zorê û rêgirtinên zimanî û neteweyî dîtin, pirsa Kurdî bi hemû aliyên wê nas kirin, û tevî vê yekê hilbijartin ku parastina navendperestiya serweriyê û ramyariyên wê li hember Kurdan bikin beşek ji projeya xwe ya ramyarî an ewlekarî?
Yê ku berî eşkerekirina xapandinê şaş bû, ne wek yê ku piştî eşkerekirina wê rastiya wê zanî û paşê hilbijart ku xizmeta wê bike.
Ev lêpirsîn ne tenê Hesen Xeyrî, Îsmet Înonu an Hakan Fidan vedigire; ew rasterast bi awayê ku tevgera Kurdî dîroka xwe dinivîse ve girêdayî ye. Em carinan zêde bi hêsanî leheng û welatfiroş çêdikin; barê qonaxeke temam dixin ser milê kesekî, û hevsengiya hêza Brîtanya, Fransa, Îtalya û Tirkiyeyê, û berjewendiyên hêzên navneteweyî yên ku herêm ji nû ve dabeş kirin, ji bîr dikin. Paşê heman dadwerî ji nifşekî bo nifşekî din dubare dikin, ta dibe beşek ji bîranîneke ku nabe li ser wê pirs bê kirin. Li aliyê din, nav, kesayetî û sazîyên ku bi dehsalan di redkirin û tepeserkirina Kurdan de beşdar bûn, her tim bi heman pîvana rewiştî nayên nirxandin.
Ev bi taybetî ew tişt e ku tevgera çandî ya Kurdî divê ji nû ve li ser raweste. Erka wê ne dubarekirina wan dadweriyên ku ramyarî afirandine ye, lê ji nû ve vekolîna wan e. Divê di navbera şaşî û sûcê de, di navbera xapîn û welatfiroşiyê de, di navbera poşmanî û israrê de, di navbera rehê neteweyî û helwesta ramyarî de cihêtiyê bike; di navbera kesê ku şaş bû bi baweriya ku xizmeta gelê xwe dike, û kesê ku şerê li dijî armanca gelê xwe kir projeyeke bi zanebûn û dirêjdem.
Ev nayê wê wateyê ku Hesen Xeyrî bê rexnekirin. Hin şaşiyên ramyarî encamên ku nikarin werin sererastkirin diafirînin, û hin ji wan bihayê xwe bi nifşan didin gelan. Mafê Kurdan e ku helwesta wî bi rexneyeke gelek tund binirxînin û bibêjin ku ew di kêliyeke ku dibe yek ji kêm kêliyên dîrokê bû ku pirsa Kurdî bû beşek ji rêkûpêkkirinên mezin ên navneteweyî, şaş bû. Lê hesabxwestin tiştek e, bi welatfiroşiyê dadbarkirin tiştek din e. Dadmendiya dîrokî nayê wateya sivikkirina dadweriyê; ew wateya navkirina tiştan bi navê wan ê rast e.
Ji ber vê yekê, belkî dem hatiye ku em Hesen Xeyrî ji qutiya amade ya «welatfiroş» derxînin; ne ji bo ku wî bikin «leheng», lê ji bo ku wî li cihêkî dadmendtir û nêzîktirî rastiyê bidin: Kurdek ku biryareke ramyarî ya çarenûsaz da û di wê de şaş bû; helwesta wî gotina Kemalî li Lozanê xurt kir, lê paşê ew bi heman pergala ku ji helwesta wî sûd wergirt rû bi rû ma, û di bin heman serweriyê de jiyana xwe winda kir.
Welatfiroşî, heke em bixwazin ku peyv hîn nirxa xwe ya rewiştî û dîrokî biparêze, tiştek din e: ku mirov karesata gelê xwe bizane, encamên redkirina mafên wî bibîne, derfeta vegera ji helwesta xwe hebe, û paşê dîsa bi zanebûn û israr hilbijêre ku bibe beşek ji berdewamiya wê karesatê.
Ne her kesê ku şaş bû welatfiroş e, û ne her kesê ku rehên Kurdî hene ji Kurdan re dilsoz e. Di navbera van her duyan de dîrokeke temam heye ku pêdiviya wê bi hişeke rexneyî ye, ne bi dadgeheke dirûşman.
Ji nû ve nirxandina Hesen Xeyrî ne parastina kesekî ye ku sed sal berê mir; zêdetir bangek e ji bo ji nû ve nirxandina pîvanên me bi xwe: Em welatfiroş çawa çêdikin? Em leheng çawa çêdikin? Û li ser kîjan bingehê em kesayetiyên dîroka xwe dadbar dikin? Gelê ku dixwaze dîroka xwe bi hişmendî binivîse, têr nake ku navên dijminên xwe nas bike; divê wêrekî jî hebe ku dadweriyên xwe li ser zarokên xwe ji nû ve binirxîne.
Ji nû ve nivîsandina dîroka me ne afirandina rabirdûyekî nû ye, lê azadkirina rabirdûyê ji wan dadweriyên ku tevliheviya wê veşartine. Û belkî Hesen Xeyrî yek ji wan nimûneyan e ku ji her kesî zêdetir pêdiviya vê vegerê heye.
Dr. Mehmûd Abbas
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
22/8/2026
