Dr. Mahmoud Abbas
Çawa Têgihiştina Hêzê Di Cîhanê Da Guherî?
Hêz di cîhana îro da êdî ne ew hêza berê ye. Di demên borî da, hêz bi piranî bi hejmara leşkeran, firehiya axê, mezinahiya çek û cebilxaneyê, û şiyana dewletê ya destgirtina rasterast li ser welatê xwe dihat pîvan. Lê îro ev hevsengî guheriye. Çek êdî bi tena serê xwe pêgehê çênake, û artêş bi tena serê xwe giraniya dewletan û gelan diyar nake. Hêmanên nû ketine nav dilê hêzê: aborî, zanist û amûrên nûjen, dane, perwerde, ragihandin, û şiyana bandorkirinê li ser hiş û biryara mirovan.
Tenê ger mirov li Amerîka û Çînê binêre, dê bibîne ku pevçûna wan tenê di nav artêş û gemiyên şer da nayê kurtkirin. Ev pevçûn li ser zanistên hûr, zîrekiya çêkirî, perçeyên hûr ên amûrên zanistî, zanîngeh, rêyên hilberînê, û bandora pere û bazara cîhanê jî diçe. Herwiha Îsraîl, tevî biçûkbûna axa xwe, hebûna xwe tenê bi hêza leşkerî ferz nekir, lê bi pêşketina xwe ya zanistî, bandora xwe li navendên biryardana Rojavayê, û şiyana veguherandina zanînê bo hêmanekî parastina neteweyî jî xwe ferz kir. Tirkiye jî, ku xwe wek hêzeke herêmî nîşan dide, tenê bi artêşa xwe têr nekir. Wê li pîşesaziya parastinê, balafirên bêmirov, ragihandin, belavbûna aborî, û bikaranîna cihê xwe yê erdnîgarî û siyasî veberhênan kir. Ev mînak hemû nîşan didin ku hêz êdî tenê hêzeke leşkerî nîne, lê bûye pergala gelek alîyan.
Ji ber vê yekê, her gelek ku di vê cîhana nû da li cihê xwe digere, nikare bi hişê duh li cîhana îro bihizire. Ev yek ji bo gelê Kurd zêdetir rast e, ji ber ku doza wî qet tenê dozeke leşkerî nebûye. Ew doza hebûna neteweyî, mafê dîrokî, û pevçûna li ser ax, nasname û dahatûyê ye. Lê kêmasî ew e ku beşeke mezin ji hişê siyasî yê Kurdî hê jî hêzê bi şêweyê kevin dibîne: destgirtina li ser axê, hejmara şervanan, hevsengiyên ewlehiyê, an firehiya hebûna partî. Ev hemû girîng in, lê êdî bi tena serê xwe têrê nakin.
Ezmûna Kobanê, wek mînak, nîşan da ku berxwedana leşkerî dikare di demeke dîrokî ya dijwar da hebûna Kurd li cîhanê ferz bike, û lehengî dikare bo demekê nêrîna cîhanê biguherîne. Lê piştî Kobanê jî xuya bû ku serkeftina leşkerî, ger nebe sazîyên qewî, aboriyeke xurt, perwerdeyeke pêşketî, û têkiliyên siyasî yên fireh, dikare hêdî hêdî were xwarin û lawazkirin. Ev yek di ezmûna rêveberiya xweser li Rojavayê Kurdistanê da jî diyar bû. Wê di salên şer û aloziyê da xwe ferz kir, valahiyeke siyasî û ewlehiyê tijî kir, lê nekarî vê ezmûnê bi wateya dûrbinî veguherîne hêzeke tevahî.
Rêveberiyek ku ji avakirina jiyanê zêdetir bi ewlehiyê mijûl be, ku bingeha wê ya aborî lawaz bimîne, ku nikare gotareke siyasî ya neteweyî û zelal bicih bike, û bihêle tengasiya jiyanê mezin bibe, bi demê re dê li ber westandin û xwarinê bimîne. Ev e ya ku Rojavayê Kurdistanê îro rû bi rû ye. Kêşe êdî tenê ne gefên Tirkiyê ne, ne guherîna helwesta Amerîkayê ye, ne jî hilkişîna desthilateke navendî ya Sûriyê bi rengê tundrew e. Kêşe herwiha ew e ku ev ezmûn ji hundir ve bi qasî pêdivî nehatiye parastin. Hebûna Kurdî tê da nebûye navendeke siyasî, aborî û çandî ya qewî ku xwe li hember hemûyan ferz bike.
Ya herî metirsîdar ew e ku gelê Kurd, tevî hemû qurbaniyên xwe li Rojavayê Kurdistanê, heta niha li ser axa xwe bi awayekî neteweyî û zelal nehatiye bilindkirin. Erdnîgarî nebûye pênaseyeke neteweyî ya eşkere ku bingehê dozê biparêze. Şêwazên gotinê fireh û nezelal man, û rêveberî zêdetir nêzî rewşeke xizmetî bû, ne projeyeke neteweyî ya tevahî ku yên din ji cihê gelê damezrîner ve himbêz bike. Bi derbasbûna demê, Ereb û yên din zêdetir di nav beşên rêveberî û gotara giştî da cih girtin, lê zelaliya aliyê neteweyî yê Kurdî paşve çû; wekî ku Kurd careke din xwîna xwe didin, lê di bicihkirina mafê xwe yê siyasî li ser axa xwe da dudilî dimînin.
Li vir kêşeya rastîn ya têgihiştina hêzê derdikeve holê. Hêz ne tenê ew e ku yekîneyên şerker an rêveberiyeke herêmî hebin. Hêz ew e ku tu bikaribî nasnameya xwe ya siyasî bicih bikî, kûrahiya xwe ya neteweyî biparêzî, aboriyekê ava bikî ku koçberiyê rawestîne, perwerdeyekê damezrînî ku nifşên nû yên zana û rêber biafirîne, ragihandinekê biafirînî ku bi cîhanê re biaxive, û toreke berjewendiyên navneteweyî çêkî ku destdanîna li te biha bike. Bêyî van, her destkeftiyeke çarçovî dikare were lawazkirin, û her hebûneke siyasî dikare bê piştguhkirin.
Belkî berawirdkirina vê rewşê bi Herêma Kurdistanê ya Iraqê aliyekî girîng ji vê kêşeyê eşkere bike. Herêm, tevî kêşeyên xwe yên kûr, dubendiyên naskirî, û metirsiyên derve, karî navekî siyasî û erdnîgarî yê ta astekê naskirî ferz bike, û astek ji sazî, têkiliyên navneteweyî, û aboriyeke herêmî ava bike ku ew ji rewşeke leşkerî ya tenê qewîtir kir. Lê li Rojavayê Kurdistanê, qurbanî pir mezin bûn, lê wergera wan ya siyasî û neteweyî ne di asta xwîna dayî da bû.
Ji ber vê yekê, pirsa ku divê tevgera Kurdî îro li hember xwe bike ne tenê ev e: em çawa li ber xwe bidin? Pirs divê ev be: em çawa hêzekê ava bikin ku berxwedana me bikare bidome? Em çawa nahêlin qurbaniyên me bibin tenê bîranîneke lehengî? Em çawa aliyê neteweyî yê Kurdî bi aborî, perwerde, zanistên nûjen û dîplomasiyê ve girêdin? Em çawa şiyanên Kurdî li Ewropa û Amerîkayê, hêza ciwanên nav welat, û ezmûna komkirî veguherînin hêmanên hêza dûrbinî, ne tenê hêzên belavbûyî?
Cîhana nû tenê wî nabîne ku şer dike; ew wî dibîne ku dizane çawa şerê xwe veguherîne pêgeheke siyasî, aborî û zanistî ya sebatdar. Ev e kêşeya Kurdî ya îro: xebat hê jî heye, lê wateya hêzê ya ku divê ev xebat hilgire hê bi tevahî nehatiye temamkirin. Ji ber vê yekê, ji nû ve pênasekirina hêzê ne xweşiyeke hizrî ye, lê mercê mana neteweyî ye.
Dahatû ne ya gelê ye ku tenê bîranîna qurbaniyan heye; dahatû ya gelê ye ku dizane çawa vê bîranînê veguherîne sazî, van sazîyan veguherîne bandor, û vê bandorê veguherîne naskirin. Wekî din, Kurd dê careke din bibin hêzek li çarçoveyê, lê lawaziyek di wergera siyasî da.
Dê bidome…
Dr. Mahmoud Abbas
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
11/3/2026
