Mizgîn Hesko
Bê guman, û di vê dema alûz û metirsîdar de ku cîhan bigiştî tê re derbas dibe, pir kes hene ku dipirsin:
Gelo korona ( Covid-19 ) dikare bibe mijar ji helbestê re…?
Ma helbest li benda helkeftê ye ku bête nivîsîn….?
Helbest mijaran dive, yan jî mijar li helbestê digerin…?
Afirandin….di lêgeriyana xwe a berdewam de li behaneyan digere, ev da ku xwe bi me bide nivîsîn.
Ne şaş e ku mirov hewil bide, lê afrandin berî her tiştî hezkirine.
Eger mirov ne şeydayê zimanekî be, dê azmûna nivîsînê her seqet û bawî be…!?
Belê
berî çend rojan , me bixwe nerîneke weha li ser rûpela xwe a Facebook
parve kiribû , lê mixabin ku kurd bi kurdî naxwînin û piraniya
xwendevanan zaniyariyan bi zimanên din û nemaze ji Erebî werdigrin.
Ereban, Tirkan û Farisan dîrok li gorî berjewendiyên xwe xebitandine û agahiyên heyî guherandine.
Ne gunehê me ye ku pir kes ji nav me bi kurdî nizanin, û li zimanên din her vedgerin.
Tekez
û da ku em wan pirsan bibersivînin, divê em hinekî li dîroka nexweşî û
bobelatan vegerin , ev di çavê wêjeyê û wêjevanên cîhanê ên herî navdar
de, ku hinan ji wan jî xelatên Nobelê wergirtine.
Epîdemî ,
Pandemî …yan jî bobelatên mezin mîna nexweşiyên ku vedidan,mirovekî
ew ji yên din werdigirt di warê nivîsînan de vedgere salên 431 B.Z û
nemaze piştî şerê peloponisê ( Peloponnises), ku zêdeyî 70 salî
berdewmkiriye, lê diyare ku ne şer bitenê ‚ herweha peydabûna jana reş
Asînaya hezdar alûz û qelskir.
Homîros û di alyazê de sedemê
belavbûna wan nexweşiyan vedgerîne hêrsa Xwedawendên Girîkan , hêrsa wan
ji Mîr û Padîşahên qels ku herî zêde bi dilbijokiyên xwe ve girêdayî ne
, û rewşa hemwelatiyan ji bo wan ne girîng e.
Homîros, Agamemnûn
rexne dike ku ew qet tiştekî ne berê û ne jî piştire dizane, herweha ew
serokên nezan mîna şivanê nezan ku nikarin û nizanin pezê xew birê ve
bibin tîne zimên.
Herweha helbestvanê Girîkan Hsyodos li ser zarê
Xwedawend Zeyûz di’axive ku edî ew ê Serokên nezan û bêkêr bi şerê
leşkerî dijwar û tund yan jî bi nexweşiyan ( Epidemie) lawaz bike û
biruxîne ji ber ku ew nehêjayî serokatiya miletên xwe ne.
Di çerxa
5-an de, B.Z romannivîs û şanogerê tiracîdiyayê Sofoklîs , dixwest ku
sedemên belvbûna Epidemiyan li desthilatdariya nezan vegerîne.
Ev
li ba Girîkan û ku em vegerin ba cîranên xwe ên Ereb. em ê bibînin ku
Mutenebî jî , û di helbesta xwe a navdar de ( mîvana şevê ) tayê mîna
keçeke ku şevan serdana wî dike bi nav dike, û ev ne ciyê razîbûna
helbestvan e ji lewra jî dibêje ku mîvana min qey şerm dike , bi tenê di
tariya şevê de tê û dema ku Mutenebî ciye xweş û doşekan jê re hazir
dike , ew bi vê yekê razî nabe, û bi tenê tê û xwe berdide nav hestiyên
wî.
Hîna berî neh – 9 çerxan helbestvanê Erebî ku bi navê Ibn
Alwardî, helbestek li ser jan reş nivîsandiye, û piştî du rojan ji
nivîsîna helbesta xwe , bi heman janê jiyana xwe ji dest daye.
Li
Ewropayê û hîna di çerxa 15 -an de Jana reş bajarê Mîlano yê ( dide ber
xwe ) zêdeyî 50 hezar kesî jiyana xwe ji dest dan, ji lewra Lyonardo
Dafenşî bi awayekî rind û bi indeziyariyeke balkêş hin wêneyên bajêr
nîgar dike, ku êdî her tişt jı hev dûr e.her tişt birêk û pêk hatiye
pîlankirin, ango bajarekî modern , weha diyar e, ku wî çaxî Mîlano tije
xelk bû û xanî biheve leziqî bûn, û ava gemarî di nîvê bajêr de derbas
dibû, ev jî dibû sedemên pir ji nexweşiyan.
Di çerxa 16-an de
, êşa reş li Londonê belv dibe, sê rib ji xelkên Londonê jiyana xwe ji
dest didin û di nav wan de birayên Şekespîr û kurê wî ê 11 salî, wê çaxê
jiyan tête rawestandin, û her weha şano jî tên gitin, ji lewra Şekspîr
bere xwe dide helbestê û ji hisreta dilê xwe ( Tiracîdiya Hamlet ) a
navdar dinvîse.
Herweha jî Şekspîr di helbesta ( Vînos û Adonîs ) de balê dikişîne ser jana reş î dijwar.
Weha
bobelat , Epidemie û Pandemie ciyê xwe û bi xurtî di wêjeya cîhanê de
digrin, hetanî sala 1947 ku heman salê romana êşa reş ( Pest, yan
Schwarze tod ) الطاعون ronahiyê dibîne û romamnivîsê wê Albert Camus
xelata Nobelê werdigre.
Paşê û di sala 1985-an de , Xawenê Nobelê
,romannivîsê navdar Gabiel Markîz , romana xwe a navdar : ( Evîn di
dema Kolêra de ) çap dike, ku têde û di dawiya romanê de û bi hinceta
nexweşiya Kolêra , serekleheng Florentîno Arîsa li ser geştiya xwe bi
evîndara xwe re Fermîna Dasa re bitenê dimîne, piştî evîneke zêdeyî 51
salê, û piştî ku kal dibin digihin hev, û da ku lêpirsîn çênebe ew ala
zer a Kolêrayê hildide jor û weha di gemiyê de bihev şad dibin.
Bê guman, kêm yan jî zêde , cîhanê pir agahiyên di derbarê pandemie û pir ji bobelatan di riya hunera şêwekariyê wergirtine,
Ev
tê wê wateyê ku hîna ji mêj ve , Pandemie bûbû mijara helbestê, romanê û
şêwekariyê, eger hat û eger mirov bikeve bin bandora tiştekî weha de, û
eger pênûsê doza nivîsînê kir , wî çaxî rev jê nîne, mirov divêt bi xwe
re rast be û divê hestên xwe ên dilînî û ramanên di hişê xwe de neçar û
vekirî li ser rûpelan raxîne.
Afrênerê rastteqîn, tekez dê hewil
bide ku ji heman tabloya Tiracîdîk, rengekî ciwan bibîne û ji heman
rengî tabloyeke dagirtî dîmenên mirovanî, dagirtî sincên pak bíafirîne.
Bi wateyeke dil ku korona jî û nemaze vê gavê dikare bibe mijar ji helbestê, tabloyê û ta bi romanê û pir cureyên din ên hunerê.
Û nivîskarê ku birastî afrêner be, tekez dikare ji heman tabloya corona a dijwar , dîmeneke bedew bîne qada nivîsînê.
