Axîn Welat
Dema ku zimanek -kîjan ziman dibe bila bibe- dibe metirsî, wê çaxê helbet pirsgirêk ne di zimên bi xwe de ye, lê di dewleta ku jê ditirse de.
Li vê derê paradokseke kûr heye ku çawa ziman, ew amora herî hêsan ya ku mirov dan û stendinê pê dikin, dikare wekî gefekê li dijî ewlehiya dewletekê were dîtin. Ziman çîrok, bîranîn û nasnameyê di nava xwe de hildigire; ew nifşan bi hev ve girêdide û cihekî di cîhanê de dide mirovan.
Lêbelê, dîrokê bi berdewamî nîşan daye ku dewlet dikarin vî tiştî wekî gefekê bibînin.
li her çar welatên ku kurdistanê dager dikin, bi taybetî li Tirkiyayê hem jî li Sûriyê, demeke dirêj e ku zimanê Kurdî ji zimanekî bêhtir tê dîtin; ew wekî sembolekê hatiye dîtin, û ji ber vê yekê jî wekî gefeke heyî dibînin.
Lê çima? Bersiva vê pirsê ne di zimên de ye wek ku me got, lêbelê di tiştê ku ew temsîl dike de.
Ji bo gelek dewletên ku li ser ramana yeknetewiyê: ”yek gel, yek ziman û yek nasname” hatine avakirin, pirrengî tê de nayê birêve birin ne jî tê pejirandin.
Di welatên bi vê pergalê de, pirrengiya zimanî ne wekî sermiyanekê tê dîtin, lê wekî şikestinekê di rûyê neteweyê de. Dema ku mirov bi zimanên cûda diaxivin, çîrokên cûda vedibêjin û xwe bi rengekî cûda didin naskirin, têgeha dewleteke homojen tê pirsîn.
Di mijara Kurdan de, ev yeka ji çandê wêdetir dajo; ji ber ku ew pirseke siyasetê ye. Kurd yek ji mezintirîn komên etnîkî yên ku bêdewlet in di cîhanê de ji ber ku welatê wan di navbera çar dewletan de hatiye dabeşkirin ” Turkiya, Sûriya, îrak û îran”. Di encamê de, zimanê wan yê zikmakî ne tenê dibe amûreke ragihandinê, lêbelê dibe daçeka xwestekên wan ên neteweyî, ezmûnên wan ên dîrokî û gelek caran daxwazên wan ên ji bo mafê çarenûs û xwerêvebirinê.
Dema ku dewletek baweriya xwe bi vê pirrengiyê neyne, ew dest pê dike ku van daxwazên rewa wekî gefan şîrove bike. Paşê ziman nema êdî tenê wekî peyv dimîne û dibe semboleke siyasî. Axaftina bi Kurdî dikare wekî daxwazekê ji bo tiştekî dîtir were dîtin: xwenaskirin, an jî dibe ku derbasî mafê xweseriyê bibe.
Di dewletekê de ku hebûn û rewatiya xwe li ser nasnameyeke yekgirtî ava dike, ev yeka han dikare wateya ne tebabtî û bê aramiyê bide.
Lê di heman demê de ev tişt pirsa bingehîn derdixe holê: gelo bi rastî zimanê kurdî ji bo dewletê gefekê çêdike? Ger dewletek hîs bike ku aramiya wê ji hêla mirovên ku bi zimanê xwe yê dayikê diaxivin ve tê gefkirin, ev nîşana qelsiyeke kûrtir e. Dewleteke aram divê bikaribe pirrengiyê bicîh bîne û nasnameyên cûda bêyî ku xwe tehdît hîs bike nas bike. Qedexekirina zimanan, sînorkirina perwerdehiyê û krîmînalîzekirina xwestekên çandî hemî nîşanên qelsî û bê ewlehiyê ne, ne yên hêzê ne.
Di dîrokê de, qedexekirina zimanan kêm caran bûye sedema aramiyê; berevajî vê, wê nakokî gurtir kiriye. Dema ku mafê axaftina bi zimanê xwe li qadên giştî, dibistan an medyayê ji mirovan re tê înkarkirin, ew hestekî bêparkirinê bipêş dixe. Zimanê ku berê beşekî xwezayî ya jiyana rojane bû, dibe sembola berxwedanê, ji amûreke ragihandinê ya sade vediguhere amûreke berxwedanê.
Ev dînamîka han tam ew e ya ku zimanan di çavên hin dewletan de wekî metirsî diyar dike, ne ji ber ku ew bi xwezayî ewlehiya neteweyî tehdît dikin, lê ji ber ku ew pevçûneke ku di navbera wêneya xwe ya dewletê û cihêrengiya rastiyê de eşkere dikin. Dewletek bi nasnameyeke mezin ji ziman natirse. Ev rê dide gelek dengan, gelek vegotinan û gelek şêweyên hemwelatîbûnê. Ew fêm dike ku yekîtî ne hewce ye ku were wateya yekrengiyê.
Qedexekirina zimanekî, di bingehê de, hewildanek e ji bo kontrolkirina rastiyê, bêdengkirina tiştê ku tîne bîra me ku netewe ne ew qas yekgirtî ye wekî ku rayedar didin xuya kirin. Lê rastî kêm caran destûrê dide ku were bêdengkirin. Ziman di malan de, di stranan û di bîranînan de dijîn, û pir caran, ew tam ji ber qedexekirinê bêhtir jê tê hezkirin û pê tê axaftin.
Ji ber vê yekê, dema ku zimanek wekî gef tê nîşandan, divê em ne ji xwe bipirsin ka çi şaştî di zimên bi xwe de heye, lê belê: çi tirs dewletê digire û nikare axaftina welatiyên xwe bibihîze?
Di dawiyê de, ne gotin in yên ku gefan li dewletê dikin, lêbelê bêdengiya ku dixwaze bi zorê bide pejirandin.
