Mehmûd Badilî
Ji demeke ne gelekî dûr de, Tirkiyê ber bi qonaxeke nû ya siyasî ve diçe ku di bin navê «Tirkiyeke bê teror» de tê destnîşankirin. Ev pêvajoya siyasî ku ji aliyê serokê Partiya Tevgera Neteweyî (MHP), Devlet Bahçelî ve hatiye destpêkirin û ji aliyê Serokkomar Recep Tayyîp Erdogan ve tê piştgirîkirin, bi giranî li ser bidawîkirina şerê çekdarî, bêçekkirina Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK), helandina rêxistinên çekdar û xurtkirina yekîtiya dewletê û ewlehiya neteweyî disekine.
Bidawîkirina şerê çekdarî û rawestandina rijandina xwînê ya ku bi dehan salan domandiye bêguman girîngiyeke pir mezin e, lê pirseke bingehîn hîn jî bêbersiv dimîne: Ma gengaz e ku li Tirkiyeyê aştiyeke rastîn û mayînde pêk were, bêyî ku pirsgirêka Kurdî were çareserkirin û mafên gelê Kurd ji aliyê destûrî û qanûnî ve werin nasîn?
Li gorî şopandina me ji piroseya aştiyê re, em dibînin ku pirsgirêka bingehîn ya nêrînên siyasî yên heyî ew e ku giraniya sereke dikeve ser aliyê ewlehiyê, lê aliyê siyasî û mafî yê pirsgirêka Kurdî hîn jî gotebêj û bernameyeke zelal û diyar nehatiye holê; bernameyek ku mafên neteweyî, çandî û zimanî yên gelê Kurd bi garantiyên destûrî û qanûnî misoger bike.
Pirsgirêka Kurdî, ne pirsgirêka rêxistinên çekdar e
Pêwîst e ku em di navbera pirsgirêka Kurdî, wek pirsgirêka miletekî ku xwedî hebûn, nasnameya neteweyî, dîrok, ziman û çanda xwe ye, û rêxistinên siyasî û leşkerî yên ku di qonaxên cuda yên dîrokê de derketine holê, cudahiyê bikin.
Pirsgirêka Kurdî ne bi derketina Partiya Karkerên Kurdistanê dest pê kiriye û ji xwe bi helandina wê an devjêberdana çekan jî bi dawî nabe. Gelê Kurd berî derketina van rêxistinan jî li ser axa xwe ya dîrokî hebû. Daxwazên wî yên di derbarê nasîna neteweyî û mafên siyasî, çandî û zimanî de, bêyî hebûn an tunebûna her partî û rêxistineke siyasî, hîn jî hene.
Ji ber vê yekê, sînorkirina pirsgirêka Kurdî bi mijara terorê û ewlehiya neteweyî, tê wateya ku em encamên şer çareser dikin, lê kok û sedemên wê yên siyasî, dîrokî û mafî bê çareserî dihêlin. Bêçekbûn an şewitandina çekan dikare gaveke girîng di pêvajoya aştiyê de be, lê ew nikare bibe şûna çareseriya siyasî ya tevahiya pirsgirêka Kurdî.
Bingeha yekem: Nasîna destûrî ya hebûn û nasnameya neteweyî ya gelê Kurd e
Destpêka her çareseriyeke siyasî ya dadwerî divê nasîna destûrî û eşkere ya hebûna gelê Kurd, wek yek ji gelên vî welatî, û mafê wî yê parastina nasnameya xwe ya neteweyî, zimanî, çandî û dîrokî be.
Em di wê baweriyê de ne ku mirovatiyeke hevpar ya rastîn li ser bingeha înkarkirina nasnameyên neteweyî an ferzkirina nasnameyeke neteweyî ya yekane bê avakirin, qet ne şiyan e. Gelo çima desthilatdariya Tirkiyeyê di vê yekê de nagihêje ku nasîna nasnameya Kurdî ne di dijberiya yekîtiya dewletê û serweriya wê de ye? Berevajî vê yekê, ew dikare bibe bingeheke destûrî ji bo avakirina têkiliyeke nû ya li ser bingeha nasîna hevûdu, wekhevî û hevpariyê di navbera hemû pêkhateyên civakê de.
Her wiha pêwîst e ku madeyên destûrî û qanûnî yên ku nasnameyeke neteweyî ya yekane wek bingehê pênasekirina hemwelatîbûnê dibînin, ji nû ve bên nirxandin û li şûna wan têgihiştineke hemwelatîbûna sivîl û wekhev bê pejirandin; têgihiştinek ku mafên hemû hemwelatiyan bê cudahî di warê neteweyî, zimanî û çandî de were misogerkirin.
Bingeha duyem: Divê mafên neteweyî, çandî, zimanî û siyasî bên misogerkirin
Nasîna destûrî ya nasnameya Kurdî divê ne tenê di asta gotineke sembolîk de bimîne, lê divê bibe mafên rastîn û bi destûr û qanûnê bên parastin.
Ev maf di nava xwe de van mijaran digire:
– Misogerkirina mafê perwerdehiya bi zimanê Kurdî û pêşxistina perwerdehiya bi zimanê dayikê ku di destûrê de bê bicihkirin.
– Misogerkirina mafê bikaranîna zimanê Kurdî di saziyên fermî û jiyana giştî de.
– Parastin û pêşxistina çand, mîras, wêje û hunerên Kurdî û saziyên wan ên çandî.
– Misogerkirina azadiya xebata siyasî, medyayî û çandî.
– Xurtkirina beşdariya siyasî ya Kurdan di saziyên dewletê de.
– Rêzgirtin ji viyan û îradeya milet re û encamên hilbijartinên herêmî.
– Çareserkirina encamên cudakariyê, paşguhkirinê û binpêkirinên berê, bi rêya pêvajoyeke dadwerî û lihevhatinê.
Hemwelatîbûna hevpar ne wateya devjêberdana nasnameya neteweyî ye. Berevajî vê, wateya wê ew e ku hemû hemwelatî xwedî mafên wekhev bin û nasnameyên wan ên cuda bên rêzgirtin.
Bingeha sêyem: Mafê gelê Kurd ê rêvebirina xwe bi xwe di çarçoveya dewletê de
Mijareke din ya bingehîn ku di ti lihevhatineke siyasî ya berfireh de nayê derbaskirin, mafê gelê Kurd ê rêvebirina karûbarên xwe bi xwe ye, bi rêya şêweyeke destûrî ku desthilat û mafên rastîn ji bo rêvebirina herêm û saziyên xwe misoger bike.
Çareseriya siyasî ya pirsgirêka Kurdî divê derfetê bide gotûbêjekirina şêweyên cuda yên rêvebirinê û desthilatdariyê, çi federalîzm be, çi xweseriya fireh be, an jî pergaleke pêşketî ya ne-navendîkirina siyasî û kargêriyê be.
Di van şêweyan de ya bingehîn ne navê modelê ye, lê ew e ku ew çiqas dikarin rêvebirina rastîn a xwecihî misoger bikin; bi rêya saziyên hilbijartî yên ku îradeya gel nîşan didin û di warên perwerdehiyê, çandê, pêşketinê, aboriyê, xizmetguzariyê û plansaziya herêmî de xwedî desthilatên destûrî yên zelal bin.
Her wiha divê ev saziyên rêvebirinê xwedî çavkaniyên aborî û desthilatên îdarî yên diyar bin û garantiyên destûrî hebin ku rê li ber betalkirina yekalî ya desthilatên wan bigirin.
Girîng e ku bê gotin, daxwaza federalîzmê an xweseriyê ne bi xwe daxwaza veqetandinê an parçekirina dewletê ye. Ev dikare bibe çarçoveyeke ji bo rêxistinkirina têkiliya di navbera navend û herêman de, di nav çarçoveya yek dewletê de, bi parastina desthilatên serweriyê yên hevpar li gorî pergala destûrî ya lihevkirî.
Armanc ne ew e ku Kurd derveyî dewleta Tirkiyeyê bin, lê ew e ku di hundirê wê de bibe hevparên rastîn û xwedî mafê rêvebirina karûbar û herêmên xwe bin.
Yekîtiya dewletê nayê wateya înkarkirina pirrengiya neteweyî
Yek ji têgihiştinên ku di gotebêja siyasî ya Tirkiyeyê de hewce ye ku ji nû ve bê nirxandin, girêdana herdem ya di navbera yekîtiya dewletê û hebûna nasnameyeke neteweyî ya yekane de ye.
Dewletek dikare gel û nasnameyên neteweyî yên cuda di nav xwe de bicivîne. Her wiha nasîna pirrengiya neteweyî û zimanî bi xwe nayê wê wateya gefxwarinê ku yekîtiya axê an serweriya dewletê binpê bike.
Yekîtiya siyasî ya domdar bi mendelkirin û înkarkirina nasnameyan nayê ferzkirin, lê bi nasîna hevûdu, mafên wekhev û hevpariya di rêvebirina dewletê de tê avakirin.
Ji ber vê yekê, avakirina pêşerojeke hevpar di navbera Tirkan, Kurdan û hemû pêkhateyên din yên civakê de, hewceyê derbasbûna ji têgihiştina yekgirtinê ya li ser bingeha nasnameyeke yekane, ber bi têgihiştina hevpariyê ve ye ku li ser rêzgirtina ji pirrengî û cudahiyê ava dibe.
Ma tenê bêçekbûn têra bidawîkirina şer dike?
Pirsa ku divê li hemberî vê pêvajoya siyasî ya heyî bê pirsîn, ne tenê ev e ku çawa dikare hebûna çek û rêxistinên çekdar bi dawî bibe, lê her wiha ev e ku çawa dikare sedemên siyasî, civakî û dîrokî yên ku bûne sedema domandina pirsgirêka Kurdî di van salên dirêj de, bên çareserkirin.
Heke şerê çekdarî bi dawî bibe, lê mafên neteweyî, zimanî û siyasî yên gelê Kurd bêyî garantiyên destûrî bimînin, û mijara nasîna nasnameya Kurdî û rêvebirina xweser derveyî rojeva siyasî bimîne, wê demê pêvajoya aştiyê tenê beşek ji pirsgirêkê çareser kiriye, lê bingeha wê çareser nekiriye.
Ji ber vê yekê, divê pêvajoya aştiyê nebe hevpeymanîyek ku li gorî wê ji Kurdan tenê tê xwestin ku dev ji çekan berdin, lê di heman demê de rewşa siyasî, destûrî û îdarî ya heyî bêyî guhertinê bidome.
Aştiya rastîn divê li ser bingehê berpirsiyariyên hevbeş ava bibe û bernameyeke siyasî ya zelal, nexşerêyek ji bo pêkanînê, garantiyên destûrî û qanûnî û beşdariya rastîn a nûnerên siyasî yên Kurd di diyarkirina pêşeroja têkiliya di navbera gelê Kurd û dewleta Tirkiyeyê de bi xwe re bîne.
Ber bi peymaneke siyasî ya nû di navbera Kurdan û dewleta Tirkiyeyê de
Bidestxistina aştiyeke mayînde li Tirkiyeyê hewceyê derbasbûna ji nêzîkatiya ewlehiyê ya li hemberî pirsgirêka Kurdî ber bi nêzîkatiyeke siyasî û destûrî ya berfireh ve ye; nêzîkatiyek ku li ser sê bingehên sereke ava bibe:
- Danasîna neteweyî û destûrî: Nasîna hebûn, nasname û mafên neteweyî û dîrokî yên gelê Kurd.
- Misogerkirina maf û azadiyê: Misogerkirina mafên zimanî, çandî û siyasî û wekheviya durist ya qanûnî.
- Rêvebirina xweser a demokratîk: Xurtkirina hêza gelê Kurd ji bo rêvebirina karûbarên xwe, bi rêya federalîzmê, xweseriya fireh an jî şêweyeke destûrî ya ku desthilatên rastîn di çarçoveya dewletê de misoger bike, tevî ku mafê miletê kurd e ku çarenûsa xwe bi destê xwe hilbijêr e.
Divê ev sê bingeh bibin bingeha her pêvajoyeke cidî ya aştiyê, ji ber ku ev yek guftûgoyê ji tenê bidawîkirina şerê çekdarî derbasî avakirina têkiliyeke siyasî û destûrî ya nû di navbera gelê Kurd û dewleta Tirkiyeyê de dikin.
Pirsgirêka Kurdî ne pirsgirêka partî an rêxistinekê ye û ne jî tenê dosyeyeke ewlehiyê ye ku bi biryareke siyasî an peymaneke bêçekbûnê were girtin. Ev pirsgirêka miletekî ye ku xwedî maf, nasname, rûmet û mafê beşdariya di rêvebirina karûbar û pêşeroja xwe de ye.
Aştî tenê ew nîne ku çek ji qada şer winda bibin, lê ew e ku sedemên neheqî, zordestî, cudakarî û înkarkirinê jî ji jiyana siyasî û destûrî winda bibin.
Aştiya ku nasîn, maf, wekhevî û rêvebirina xweser misoger neke, her çend gavên ewlehiyê çiqas pêk bên jî, aştiyeke kêm û netemam dimîne.
Aştiya rastîn ew e ku gelê Kurd bike hevparê avakirina dewletê û pêşeroja wê, ne tenê alîyek ku ji wî tê xwestin ku dev ji çekan berde.
Yekîtiya dewletê ne dijberiya nasîna gelê Kurd e; hemwelatîbûna hevpar ne dijberiya mafên neteweyî ye; û rêvebirina xweser jî ne wateya veqetînê ye.
Li gorî nerîna me, ev e hevkêşeya ku divê bibe bingeha her projeya aştiyeke rastîn û mayînde li Tirkiyeyê, aştiya ku mafê gelê Kurd tê de neyê parastin, aştiyeke qop e.

Şîrove (0)