Rehên Dîrokî yên Peyva «Dîn»

Mihdî Kakeyî
 Wergerandin ji zimanê erebî: Mihemed Hesko(birasoz)

Simbola nivîskî ya Somerî Dîngîr, ku bi diruva stêrkê ye û simbola Xweda nîşan dide, an wateya wê yekê dide ku xwedayê Somerî “An“ yê ku bavê bilindê xwedawendên Somerî ya ye. Her wiha em vê peyvê nêzîk ji peyva“Eldîn“ ji warê bilêvkirin û wateyê ve dibînin. Her wiha peyva Somerî “Dîngîr“ wateya ezman an bihuştê dide ku, pêwest e bi xwedawendan û olê ve. Cihê ku xweda lê ezmane û xweda ew e yê ku bihuşt afirandî ye. Ji aliyekî din ve peyva “Dêw“ xwedayê gelên Hind-ewrupî bû, û ne dûr ku navê xwe ji navê Xweda yê Genim yê Somerî “Dimozî“ hatibe.

Her wiha navê Serokê Firîşteyan “Tawos“ di olê Êzîdî de, ew jî ji navê Xwedayê Genim yê Somerî“Dimozî“ hatiye, ji ber ku tîpa “M“ hatiye veguhestin bo tîpa“W“ û tîpa“D“ bûye“T“ li gor rêzikeke zimanê Kurdî û li dawî yê bûye“Tûz“.1
Ji aliyekî din ve, navê roja Sêşemê di zimanê Ingilîzî de“Tuesday“ ji zimanê Ingilîzî yê kevin “Tuwesdaeg“ hatiye, wate roj “Tiwa“ nav “Tiw“ ew e forma zimanê Ingilîzî yê kevin e ya xwedayê Almanî yê kevnar“Tîwaz“ yan“Tyr“ li welatên Nerwêca kevnar. Nav ê “Tîwaz“ ji peyva Hind-ewrupî ya kevin“dei-deya-didya“ hatiye, ku bi wateya ronahî û her wiha bi wateya xweda jî tê, û peyva “dei-deya-didya“ her ew e “Dêw“ e, ku xweda bû û gelên Hind-ewrupî perestvanîya wî dikirin, û wateya peyva “Tuesday“ Roja Xweda Dêw e.Û di olê Yezdanî de “Dêw“ xwedayê ku xwekir kesekî oldar, ew jî bi rêya kirasguherînê “donawdon“ re û di nava ademîzade de dijî daku wan bîne rêya rastî yê, û dibe xwedî desthilateke mezin û xwedî roleke bi bandor di çaksazîya ademîzade de.

Navê xwedayê Hind-ewrupî Dêw e, di zimanên Hind-ewrupî yan de her berdewame maye. Di hin beşên van zimanan de, peyva Dêw e bi wateya xwe di zimanê Hind-ewrupî de hatiye parastin, yanê bi wateya “xweda-Îlah-Ellah“ ma ye, mînak:
Zimanê Latînî: Deus
Zimanê Spanî: Dios
Zimanê Ferensî:Diue
Zimanê Îtalî:Dio
Zimanê Ketelanî: Deu
Zimanê Latvî:Dievs
Zimanê Lîtwanî:Dievas
Zimanê Burtuxalî:Deus
Zimanê Girîkî“yûnanî“: Zêûs
Zimanê Îrlendî û Skotlendî: Dia

Di beşekî din yê zimanên gelên Hind-ewrupî de, yên ku li başûrê rojavavyê Asya dijîn, wek zimanên“kurdî,farsî û paşto“ peyva Dêw bo peyva Dîn û wateya wê ji “xweda“ bo “dîn“ paşê “diyanet hate veguhestin, ji ber ku pêwesteke xurt di navbera wateya xweda û eldîn de heye.
Dema olê Zerdeştî kete holê, Zerdeşt xweda Dêw e bi xwedayê şer xirap“ Ehrîmen“ anî ziman. Ev rengêr ê xirap ku Zerdesşt li xweda Dêw e kir, bo paşma û zimanên gelên Hind-ewrupî hate veguhestin, û ev peyv bi wateya “cin“ an cinok û Efrît, cih girt. Ji zimanên ku peyva Dêw e bi nerênî derbasî bûye evin:
Zimanê Avesta: Dêwe an Dêve
Zimannê Pehlewî: Dêv
Zimanê Kurdî: Dêw
Zimanê Biloçî: Dêw
Zimanê Paşto: Dêw
Zimanê Farisî: Dîw

Û di zaravên Kurdî yên başûr“soranî, lorî û hewramî“ de, peyva Dêw bi wate ya “cinok an efrît“tê, û jê peyva Dêwane derketiye ku bi wate ya wî kesê“dîn“ e, li vir divê peyva kurdî “şêt û dêwane“ ji hev cuda bikin. Peyva şêt bi wate ya kesê ne dirust ne normal tê, ew jî ji sedema nexweşiyeke hişî ye, lê belê Dêwane bi wate ya“ dîn û dildar“jî tê. Di zaravê kurmancîya jorîn de, peyva Dêw bo peyva dîn hat veguhestin.

Çavkanî:
1-Dr.Cemal Reşîd Ehmed(2002).Temûz..Tûz..Tawûs lawê xwedawend Şawişka ye. Kovara Şawişka hejmar 4, rûpel 6.
a. https://www.etymonline.com/word/Tuesday
b. Klein, E., “deity” and “Tuesday”, Comprehensive Etymological Dictionary of the English Language (Elsevier Publishing, 1966), pp. 417—418 & 1662.