Gotar

SINÇÎ

SINÇÎ

Dilawerê Zengî

 

Osman Sebrî dibêje: “Gelek mirov hene ku mana sinçî di sînorekî pir teng de nasîne. Bi wan ku bêsinçîtî, ango exlaq tenê xwe sipartina şehwetê ye. Bê şik ev tefsîr xelete. Sinçî tevayiya rûçikên baş e. Herwekî, behwerbar, rastgoyî, rastkirî, xêrxwazî, qencî, comerdî, welatparêzî yekpiçên sinçîne. Xwe nesipartina şehwetê jî piçek ji sinçî ye. Îro gelek kurdên xwenda hene ku ji sinçî, yan baweriyê û hinekên wan ji van herduyan bêparin; ji lewre di xwe de şîna têkoşînê nabînin”.[1]

Sinçî rêç û bendên reftar, tore, teşe û ol tê pênasekirin, wek tê zanîn ku ol wêneyê nebîn ê mirov e û ji aliyê sinçî ve, ew wêneyê wî yê numa ye û mirov wekî qenciya nebîn, eger ku baş be ya numa tê binavkirin. Di warê sinçiyê de, bi biwêjî û zargotinî, ew nirx in, ku di derûnê de, bi hêz in û kiryar jê derdikevin. Divê were zanîn ku ev kiryar dikarin pesindar bin, ji ber vê yekê efrek ciwan e, yan jî dibe ku şermezar bikin, ji ber vê yekê taybetmendî bed e. Lewra di avakirina civakan de sinçî girîng e.

Careke din Osman Sebrî dibêje: “Bi min ku em Kurd ji zanînê pirtir hewceyî baweriyeke çak û sinçiyekî hêja ne. Berî her tiştî, divê em bi heqê xwe yê jîneke aza bawer bin, paşê di canê xwe de şîna têkoşîneke xurt bibînin. An na, zanîneke bê bawerî û bê sinçî hêjayê çî ye?”.[2]

Di avakirina civakê de, girîngiya sinçiyê çi ye? Sinçî regezeke bingehîn a civakê ye. Sinçî ji bo avakirina civakan weke regezeke bingehîn tê ravekirin ku hemû yasa û serwerî li ser tên avakirin. Qenciya civakê û mertalê parastinê li hember sedemên rûxandina wê û veguherandina wan di nav civakên ku ji hêla arezû yan bi daxwaz û xwestekan têne rêvebirin û bi vî rengî tu serweriya yasayî nîne.

Bingeha pêkhatina kesên bikêr û guncaw: Sinçî hêmana sereke ye di afirandina kesên guncaw û bikêr, malbatên saxlem, civakên pêşketî û welatên pêşveçûyî de, ji ber vê yekê jî sinçî di paqijkirina civakan û amadekirina wan a bi xûypakî de niyareke sereke dilîze; ji ber ku sinçiyê guncaw civakan ji têkçûn û hilweşandinê diparêze. Ew e ya ku wê dike sedema sereke ya raperîna neteweyan û hêza wan û şaristaniyê ji tunebûn û windabûnê diparêze.

Têgihiştina komelî pêş bixin: Sinçî di pêşxistina hesta girseyî û komelî ya kesên din de û di birêkûpêkkirina têkiliyên di navbera kesan de ku girêdanên civakê xurt dike, nêzîkatî, hevkarî, hevçeşin, hevgirtin û di encamê de hêza wê pir dike û niyareke sereke dilîze.

Geşepêdana semax û daxwazan: Sinçî di geşepêdana semax û daxwazê û danîna sînoran de, ji arezû û xwestekan re niyarekê dilîze, ku mirovan arezûdar dike ku wan bi riyên rast û rewa têr bike, bi rengê şaş dilxwazî ​​​​negirin.

Ji bo kesan yekîneyek nirxê çêbikin: Sinçî makeazîna bimifa, lêhatî û bêhempa ye ku kiryar, tevger û xweza li ser tê nirxandin. Her tiştê bi reftarê re dipejirîne rind bûn, birûmet û qencî ye, û her tiştê ku berevajiyê wê ye bedî, bêrûmetkirî û nerindî ye, ku van nirxan di nav endamên civakê de dike mîna hev û ev yek pir şaş e.

Pendên ji bo xurtkirina sinçiyê û hêzkirina wê di derûnan de: Bi awayekî baş zarokan şerde bikin, rêvebirina wan û mezinkirina wan li ser sinçiyên bi rûmet, wek: Nefspiçûkî, bîhnfirehî, şiyanî, comerdî, lêkborînî û yên din bin, ku mirov digihîne rewşa gihiştîbûna hestî û hiziriyê. Bi vî awayî mirov ji qonaxa pêgirîkirinê ji ber kesên din, derbasî qonaxa pêgiriya kesayetî dibe, ji ber vê dihêle ew kesan yasayê biparêzin, rêz jê bigirin û bi vî rengî nirxên civakê tên parastin. Pêşkêşkirin û peydakirina riyên têrkirina kewijiyên bi awayekî rêkûpêk, bi peydakirina delîve û derfetên kar ên rast û saxlem, bilindkirina dahata karkeran û amadekirina keys û cihê jinanîna wan.

Bi girtina yaneyên şevê, pêşîlêgirtina tevlihevkirina qedexe û nerindiyên din, deriyê kewijiyên têrker bi rengekî bêpergal tên girtin. Berî her tiştî çanda sinçî belav bikin û wê bi rengekî baş û nerm fêrî kesan bikin. Di heman demê de, kesê ji bo vê yekê hevkûf e piştrast bikin ku were bi fêrkirin û xwendin. Rêbernameya medyayî ya sençî pêwîst e ku medya di riçkirina raya giştî de niyareke sereke bilîze, bi pêwîstiya dûrxistina ji karên bi têgihên qels, serxakî û xiltopilto heye. Ji bo parastin û rêzgirtina herdemiya sinçiyê, ligel bi pêwîstiya hebûna hêzên paşvelêder ku ji binpêkeran guneh bipirsin, bêdudilî yasayan derdixin.

Xwezaya mirovan li ser sinçiyê baş ava bûye: Xwedê mirov li ser hizirê afirandiye, ku hezkirina qenciyê bingeha wê ye. koka mirov efrek ciwan e ku hemû xûypakiyan di nav xwe de bi cih bûn e. Lê gava zarok dest bi mezinbûnê dike, ew sinçiyê bi destvihînayî ji jîngeha derdor, malbat û hevalan werdigire û reng e ku xwezaya wî ya saxlem pîs bibe. Ji ber şerdeya nebaş û hevalên nerind mirov winda dikin. Heke di jîngeheke baş de mezin bibe, wî ji bo qenciyê arezûdarkirin dike, dibe ku pêşgaviya xwe ya saxlem biparêze û wî fêrî nirxê sinçiyê baş bike. Di vir de bingeh pêşî xwedîkirina dê û bav e, ya ku divê zarokên xwe li ser sinçiyên baş mezin bikin.

Bêgoman sinçî di civakê de rêbazek qenc e. Koka sinçiyê ew e ku divê ew sinçiyên xûypakîne, di civakê de desthilatdar in û her kes mîna rêbazek baş ji hev fêr bibin. Civateke ku tê de gelek kesên xwedî sinçiyên hêja hebin, qencî û hemû çawaniyên baş ên ku divê di mirov de hebin serdest bin. Nemaze ku sinçî vegirtine û mirov ji hev fêrî gelek sinçiyên bidestxistiyê dibin wek: Rastî, dirustî, pêbawerî û behwerbariyê.

Di heman demê de mirov dikeve bin riça çawanî û sinçiyên nebaş û dibe ku çavlêkirina wan bikin heta ku bibin çawaniyên wan ên wek: Dizî, xinizî, nege, derew, bêbextî û bênirxkirinê. Ji ber vê yekê civak tê çaksazîkirin û sinçiyê qenc di wê de belav dibe. Pêşî bi çakariya kes û pêşxistina sinçiyên hêja di wî de ku ew jî wan belav bike û riçê li civakê bike.

Sinçiyê qenc ji bo civakê jiyan e û sedema ronîbûn û geşbûna wê ye û her kes dikare berpirsiyariya xwe ya sinçî li hember civata xwe bigire ser milê xwe û bi kesayetbûna xwe bizavê bike ku xwe çaksaz bike. Ji çawaniyên çêtirîn û tije vejena erênî ye.

Mirov dikare bi girnijîneke geş û bi axaftineke xweş bi kesên din re dest bi belavkirina sinçiyê bike û bi kesên din re xêrê bixwaze û guh nede paşgotin, çirçir û gotegotan û bi kesên bênfireh, nexweperist û lêkborîn re karîwer bibe. Bi vê yekê, ew kesên din arezûdar dike ku bibin mîna wî, xwe dixe dilê wan û ji wan re dibe mînakeke baş. Di civakê de, sinçiyê baş dibe pêgirt, dab û nerît û kevneşopiyek, ku her kes li ser dimeşe, reng e ku dibe bingeha karîwerbûna danûstendinê. Divê sinçiyê qenc di kiryaran û awayê libatê li gel mirovan de diyar bibe û ne tenê bi gotin be.

Kesê ku gazî rastiyê dike, divê behwerbar be û tu carî xwe berevajî neke. Sinçî pêkhateya jiyanê ye. Civak bi sinçiyê dijî û dibe civakeke baş; reng e ku bingeha qencî û hêza wê ye, zarokên wê li şûna ku bala xwe bidin avakirin, xebat û pêşketinê, berê xwe didin nakokî, dijminatî û pirsgirêkan. Hema ku endamên civakê bibin xwedî sinçiyên bi rûmet, pirsgirêkên asayî ji nav civakê tine dibin û dibin civakeke xûypakî ku peyameke bilind hildigire û her kes dixwaze bibe mîna wê. Ji ber vê yekê destpêk bi kes re, piştre bi mal û malbatê re û piştre bi civatê re. Hînkirina sinçiyê, giştîkirina wê, zêdekirina axaftinê û danasîna mirovan di navbera başî û nebaşiyê de ne şaş e. Ya herî girîng jî ew e ku wateyên sinçiyên qenc di ragihandin û çapemeniyê de, ji radyo û televizyonê û heta bi riya çapemeniya civakî têne belavkirin. Armanc ev e ku divê li ser biyavên sinçî bisekinin. Girîng e ku di hemû qonaxan de hînkirina sinçiyê di bernameyên xwendinê de were kirin, reng e ku riça kes li ser tiştên ku di xwendina xwe de digire her û her li ser wî dimîne, nemaze di destpêka zaroktiya wî de. Ew hemî jî xwezayên baş in ku hezkirinê di nav mirovan de belav dikin.

Di vî warî de, Dr. Cemal Nebez dibêje:

“Serkirdeyê mezin ê Kurd, Sultan Selah El-Dîn El-Eyûbî – Xwedê jê rizamend be (1137-1193), leşkerek gewre ku piranî ji eşîrên Kurd û rêberên Kurdan pêk dihat, amade kir û bi saya serkirdayetiya wî ya jîr, aza, û mêrxasiyeke bêhempa, ji leşkerê xwe, wî karîbû Xaçparêzên qure û pozbilind têk bibe. Piştî hin paşkeftinên demkî zora wan bir û ew ji xaka pîroz derxistin. Ji ber vê yekê, wî misilmantî û misilman ji bobelata gewre û tengaviya mezin a ku ew êşandibûn û hebûna wan gef kiribû, rizgar kirin. Weke hûn dizanin, Selahedîn ji ber xwemezinnekirin û dilnizmiya xwe ya berçav, mêraniya xwe ya bêhempa û diltenik û hevaltiya bi dijminê lawaz re, ji deriyên fereh, derbasî dîroka Misilmanî û Xiristiyaniyê bû. Li gorî gotina pêşiyan a Kurdî ku dibêje:

 “Êşkencedana dijminekî lawaz ew ji sinçiyê pûçmirovê bênirx e”.

 Dema ku Selahedîn dewleta Eyûbî li Misirê, Şam û Kurdistanê damezirand, wî taybetmendiya xwe ya Kurdî li ser niştecihên Misirê û Şamê nesepandin, lê beramber û jêknegirtina Emewiyan û Ebasiyan ên  qure û pozbilind wî bi gel re bi dadmendî, wekhevî û biratiyê, danûstandin kir. Hemî tiştên ku Selah El-Dîn di warê karûbarên taybet de, ji gelê xwe yê Kurd re peyda kir damezirandina destûrek hêsan bû. Wî li Mizgefta El-Ezher, bi navê “Rewaqa Kurdî”, ji bo piştgiriyê bidin xwendekarên ku ji Kurdistanê tên, bi bexşînek kêmzêde, di dema ku ew li wir xwendina zanîngehê dibînin”.[3]

Li vir bûyerek hate bîra min: Xelîfe Umer lawê El-Xettab ji gelê Êlya (Quds) re nivîsî: Cihûyên Xiristiyan li (Quds)ê nejîn. Selahedînê Eyûbî piştî Peymana Amoryayê yekem mîrekî misilman bû ku cihû anîn Qudsê. Mûsa lawê Meymûn bijîjkê taybet ê Selahedînê Eyûbî bixwe Endelusî bû û got ku wî di bin fişar û zextê de bû misilman. Selahedînê Eyûbî hişt ku ew vegere cihûtiya xwe û bimîne bijîjkê wî yê taybet di tevahiya jiyana xwe de.

Yek ji wan tiştên ku divê were zanîn ev e ku sinçî ji hev nayên dabeşkirin, reng e ku mirovê xwediyê xûyekî sinçî ye, bi sinçiyên mayî ve bi wî ve girêdayî ye, ji ber vê yekê ew bi hemûyan re dibe taybetmendî û xwe pejirandî nake. Wekî din, divê sençî tev di mirov de bêne civandin, da ku ew kesek bi xûyekî baş be, mîna ku ew zilamekî nerm, dilpak, rastgo, dilovan, xêrxwaz, comerd û di rûyê kesên din de bigirnij e, bi vî rengî ew hişmend, baş û xwedî sinçiyên efrek ciwan e.

Di heman demê de, divê bingehên sizakirina kesên ku bi sinçiyên qenc nakin, werin sizakirin, da ku ji kesên din re bibin nimûne. Di heman demê de, berpirsiyariyeke mezin a civakê li hember kesên bi sinçiyê nebaş heye. Divê bên şerdekirin û şîretkirin ku dev ji sinçiyên nebaş berdin û hevsengiya gotin û kirinên xwe bikin.

Di dûmahîkê de, mirov bi sinçiyê xwe yê baş bilind dibe. Sinçiyê qenc û xûpak dibe sedem ku mirov xwe û civaka xwe rake ser piyan û bilind bike û ji bo ku mirov bigihêje bilindbûn û pejirandîkirina mirovan di nav hev de.  Mirovê xwedî sinçî û kirinên baş her kes jê kêfxweş û hez dike, ji hevaltiya wî serbilind e,  reng e ku dizanin derewan nake û cihê baweriyê ye. Ev hemû jî dibin sedema başkirina peywendiyên di navbera mirovan de û belavkirina hezkirin, hevgirtin û hevxemiyê di nava kesan de, ji holê rakirina tawanên ku civakan diêşînin, nemaze ku sinçiyê qenc her nebaşiyê qedexe dike.

Sinçî û zanist

Osman Sebrî dibêje: ”Erê çiqas ku zanîn / zanist tiştekî hêja ye jî, bawerî û sinçî jê pirr hêjatirin”[4] . Sinçî bingeha hemû danûstandinên mirovan e, ya ku mirov ji hemû afirandiyên din cuda dike. Ji ber vê yekê sinçî ronahiya çiraya zanînê ye, ku bêyî wê vênakeve û ronahiya xwe belav nake. Eger kesek bêje ku zanist bê sinçî heye û vê gotina xwe bi piştrast û mînakan bi cih bike, em dibêjin ku ew demkî ye û bêgoman zû bi dawî dibe, reng e ku bingeha wê ya bişiyan û xurt tune ye, da ku ji hilweşînê biparêze.

Zanist ji nêz ve bi sinçiyê ve girêdayî ye, ji ber ku zanîna bikêr tenê li ser sinçiyên xweşbingeh tê girtin û tenê bi rengdêr û taybetmendiyên xwe yên hêja belav dibe. Mînak xwendekarek beriya zanînê ji afirandina mamosteyê xwe fêr dibe. Di pêkhatina wî ya toreyê de bêkêmasî dike û dema ku di gotin û kirinan de zanînê dibîne di mejiyê xwe de saz bike.

Sinçî xwezaya mirovê saxlem e ku ne bi derbasbûna demê û ne jî bi guherîna cih re naguhere. Zanîna li gel rewişta baş, bingeha vejîn û geşbûna kes û civakê ye. Ger zanîn bi rewiştê re were hevkirin, kesê xwedî pîşe dê di karê xwe de serketî be, di karê xwe de behwerbar be, erka xwe bi awayekî herî baş pêk bîne. Bi derbasbûna demê yan jî bi guhertina cihan re diguhere û zanîna bi sinçiyê re bingehek e. Mezinbûn û geşbûna civakê û vejandin û cihêbûna kesên xwedî xûy; kesê xwedî xûy di kesayeta xwe de digihîje asta herî bilind.

Çawa ku sihik/sirke hingiv bed dike, her wiha sinçiyê pîs kirinên çak û mezin bed dike. Eger sinçî tunebe û mirov dev jê berde, gendelî belav dibe, zanîn kêm dibe, eger mezin be jî, gendeliya nezanînê ye. Zanîna bê sinçî wek kêreke tûj e ku ziyanê dide xwediyê xwe û derdorên xwe jî, ger bi hişmendane û bi pendê neyê bikaranîn, wê demê dê bibe sedema wêranî, pûçbûn û têkçûna mejiyê mirovan.

Careke din Osman sebrî dibêje: “Dema em ji dîroka cîhanê hûrbin û binêrin, tê de gelên ku bê zanîn, tenê bi sinçî û baweriya xwe serbest, an serdest bûne gelekî dibînin. Lê em nikarin gelekî bibînin ku bê sinçî û bawerî, tenê bi zanîna xwe serbest bûye. Çiqas ku zanîn tiştekî pir hêjaye jî, bê sinçî û bawerî, dibe jehr û riya neqenciyê li pêş xwediyê xwe hêsan dike”.[5]

Sinçî û zanîn bi hev re bilind dibin û digihîjin cihekî bilind û li nik welatên pêşkeftî bala wan dikişîne. Sinçî bi gelek bêje û gotinan dihatin gotin. Lewra wezaret hatin avakirin û bi navê wan hatin binavkirin, ev wezareta perwerdeyê ye ku rêbazên şerdeyê pêşkêş dike. Li ser rêbazên zanistî û perwerdeyê, divê em zanîn û sinçiyê bikin neynika kiryarên xwe; da ku hiş û wijdanê ku bi sinçiyê re di xwezayê de ye, bi hev re bimeşin, da ku qencî bi sinçiyê belav bibe û nezanîn ji holê rabe; da ku civak pêşde biçin û netewe li ser rêbertî û ronahiyê di riya pêşketinê de bimeşin.

Gotinek bijîşkan heye dibêjin: “Çi dema derd hate nasîn, dermankirin hêsaniye”.[6]

 

[1] Derdên me, Osman Sebrî, rûpel: /3/, sala: 1956z

[2] Derdên me, Osman Sebrî, rûpel: /3/, sala: 1956z

[3] Kurdên çewisandî û birayên wan ên misilman, Cemal Nebez, wergerandin: Dilawerê Zengî, rûpel:67/68 sala:2021 z, Qamişlo

[4] Derdên me, Osman Sebrî, rûpel: /3/, sala: 1956z.

[5] Derdên me, Osman Sebrî, rûpel: /3/, sala: 1956z

[6] Derdên me, Osman Sebrî, rûpel: /5/, sala: 1956z

Ev gotar bikêr bû?

Nêrîna te ji bo başkirina naverokê alîkar e

0% ji xwendevanan ev gotar ecibandin
(0 nirxandin)

Şîrove (0)

Şîroveya xwe binivîse

Nivîsên din

Zivistan

Sherzad Zeynelabidin Befrek dihêt hîr û nerim Girtin ban û deşt û zevî Hat zivistan birha gerim Kewa barkir (Hudhud) revî Ne…

Efxanistan û leyîza qumarê

Ebdûlazîz Qasim Tê zanîn ku pirsa vekişandina hêzên leşkerî yên Amerîka ji Efxanistanê her ji serdema Serokê berê yê Amerîkayê, “Donald Trump”,…

Stêrka Geş

Dr.Phil.Ebdilmecît Şêx Duhemîn mamoste ye çiqa bêjî hêca ye Zanayekî hozan e Cihê hêviya Kurdan e Wilo pîr e,nebê pîr e Dilê…